📖 „Pojawia się świadomość narodowa dopiero z czasem, w toku rozwoju historycznego, nieraz dziwnie późno. Najdawniejsza ze wszystkich w średniowiecznej Europie, polska, nie wykaże rodowodu swego wcześniej, jak pod koniec XIII w. na Kujawach w ciasnym gronie dworu kaliskiego, a wychodzi na szerszą widownię dopiero za Władysława Niezłomnego (Łokietka). Francuski patriotyzm kiełkuje znacznie później, zaczyna się od Dziewicy Orleańskiej. W Anglii poczucie narodowe budzi się dopiero w XVI w. We Włoszech idea narodowa świta wprawdzie już u Dantego, następnie żarzy się w wybranych gronach w wiekach XV i XVI, lecz nie zdołała się rozwinąć; zdeptana całkowicie i zapomniana przez samych Włochów, musiała być potem na nowo wytwarzaną aż dopiero w drugiej ćwierci XIX w.; nie rozpowszechniła się zaś przed połową stulecia. U Niemców poczucie narodowe zaświtało dopiero pod koniec wojen napoleońskich. W Rosji odzywa się jeszcze później, przeniesione na niewdzięczną glebę przez wpływy ideologii zachodnich; rozwijało się w szczupłych tylko kołach wybranej inteligencji, nie ogarnąwszy nigdy ogółu. Wraz z wytępieniem cienkiej warstwy, kształcącej się na wzorach europejskich, wyrżniętej przez bolszewików, naród przestawał istnieć. Zabrakło ramion, które by niosły tę barkę i zabrakło do niej wioseł”.
✒️ F. Koneczny, „Prawa dziejowe”, t. XVI „Dzieł zebranych”.
