5 września 1812 roku rozpoczęła się bitwa pod Borodino.

 

Bartek 

@Bartek20221998

Było to pyrrusowe zwycięstwo Napoleona Bonaparte, które otworzyło drogę do Moskwy. „La Bataille de la Moskova” „Po bitwie nie ma już wrogów - są jeno ludzie!” Zapraszam do lektury!

Zanim doszło do bitwy zwanej bitwą pod Borodino, czy też bitwą pod Możajskiem, Rosjanie na czele z Kutuzowem gorliwie poszukiwali odpowiedniego miejsca na bitwę. Jedną z propozycji były okolicach Carskiego Zajmiszcza. Nie była to idealna pozycja, jednak generał Bagration podobnie jak Barclay de Tolly twierdzili, że jest to najlepsze miejsce, jakie mogło być Co ciekawe, było już po 20 sierpnia a Barclay de Tolly nie wiedział jeszcze, że został przez Cara zdymisjonowany ze stanowiska naczelnego wodza na rzecz Kutuzowa. Na obrazie Barclay de Tolly

Gdy Barclay się o tym dowiedział był rozczarowany, ale podporządkował się decyzji Aleksandra I. Pod koniec sierpnia, gdy Rosjanie stacjonowali w Carkim Zajmiszczu, do obozu przybył Kutuzow, jako świeżo mianowany naczelny wódz armii. Kutuzow, będąc pod ogromnym wpływem pruskiego Pułkownika Toll (którego notabene, znaczna część generalicji rosyjskiej i cudzoziemskiej nienawidziła, gdyż twierdzili że jest niekompetentny), postanowił zmienić miejsce bitwy i poszukać nowego, gdyż tak mu doradzał Toll. Barclay i Bagration byli temu przeciwni, jednak ostatecznie musieli się podporządkować decyzji naczelnego wodza. Obraz przedstawia Michaiła Kutuzowa

Kolejną lokalizacją miała być pozycja w pobliżu Monastyru Kołockiego, jednak z tego zrezygnowano i kontynuowano poszukiwania. Następnie Kutuzow, już ostatecznie, postanowił wybrać pozycję pod wioską Borodino. Jako, że był początek września a Wielka Armia deptała Rosjanom po piętach, Rosjanie rozpoczęli pospieszne wznoszenie redut i wszelkich fortyfikacji w tej okolicy. Do najsłynniejszych należała reduta szewardyńska, flesze Bagrationa a także Wielka Reduta Rajewskiego. Przygotowane pozycje były dalekie od oczekiwań naczelnego wodza, jednak brak czasu sprawił, że nie można była przygotować nic więcej (choć ostatecznie rozważano dalsze wycofywanie się, ale postanowiono w końcu stawić czoła Francuzom, gdyż zwykli szeregowi żołnierze palili się do walki). Co ciekawe, Wielka Armia na czele z Napoleonem również oczekiwała, że Rosjanie w końcu przestaną się wycofywać i pozwolą stoczyć tą decydującą, walną bitwę, na którą liczył Napoleon.

Bitwa pod Borodino rozpoczęła się 5 września 1812 roku od ataku na redutę szewardyńską. Cesarz uznał, że konieczne jest zajęcie tej pozycji, gdyż umożliwiałoby to odsłonięcie lewej flanki Rosjan. Do ataku na te pozycję wyznaczono jedną dywizje z korpusu Davouta i dwie dywizję (16. i 18.) z V Korpusu Księcia Józefa Poniatowskiego. Żołnierze Davouta mieli przypuścić atak od północnego zachodu, natomiast Polacy zaatakować mieli od południowego zachodu przez zalesiony teren. Łącznie w ataku na Szewardino i redutę Napoleon wyznaczył blisko 35 tysięcy żołnierzy oraz 194 działa. Redutę bronić miało 12 tysięcy Rosjan pod dowództwem księcia Andrieja Gorczakowa.

Bitwę rozpoczęli Polacy od ataku z południowego – zachodu, gdzie polska kawaleria natknęła się w tej okolicy na oddział kozaków. Książe Józef Poniatowski chciał zaatakować lewe skrzydło Rosjan na tej pozycji. Do ataku ruszyła 16. i 18. dywizja. Walka była niezwykle zacięta. Ponadto po obu stronach grzmiała kanonada artyleryjska. Po chwili do ataku ruszyli Francuzi dowodzeni przez Compansa. Walki oprócz reduty szewardyńskiej toczyły się także o wioskę Doronino i jej najbliższą okolicę. Do akcji włączyła się także kawaleria Króla Murata, która miała wesprzeć polsko-francuskie natarcie.

Wieczorem, 5 września w okolicach godziny 19:00 reduta szewardyńska została ostatecznie zdobyta przez oddziały francuskie. Dlaczego Polacy nie zdobyli reduty, skoro jako pierwsi przystąpili do walki? Powód jest dość prozaiczny. Mianowicie warunki terenowe. Francuzi dowodzeni przez Compansa nacierali od strony lekko pofałdowanego terenu, natomiast Polacy zaatakowali przez las. Polacy byli notorycznie ostrzeliwani przez rosyjskich jegrów i doborowe rosyjskie pułki piechoty. Jednakże Polacy mimo wszystko mieli swój wkład w ten sukces, gdyż odciągnęli znaczne rosyjskie siły. Ponadto zdobyli kluczowe wzgórze na południe od reduty, które zagrażało rosyjskiej Wieczorem, 5 września w okolicach godziny 19:00 reduta szewardyńska została ostatecznie zdobyta przez oddziały francuskie. Dlaczego Polacy nie zdobyli reduty, skoro jako pierwsi przystąpili do walki?

Powód jest dość prozaiczny. Mianowicie warunki terenowe. Francuzi dowodzeni przez Compansa nacierali od strony lekko pofałdowanego terenu, natomiast Polacy zaatakowali przez las. Polacy byli notorycznie ostrzeliwani przez rosyjskich jegrów i doborowe rosyjskie pułki piechoty. Jednakże Polacy mimo wszystko mieli swój wkład w ten sukces, gdyż odciągnęli znaczne rosyjskie siły. Ponadto zdobyli kluczowe wzgórze na południe od reduty, które zagrażało rosyjskiej flance. Co ciekawe, reduta ta nie została zdobyta przez Francuzów tylko raz. Przechodziła ona z rąk do rąk co najmniej 3 razy czego efektem było wybicie prawie w całości 61. pułku piechoty, który walczył w tej reducie.

Walka w tym dniu zakończyła się około 22:30, kiedy to Kutuzow kazał pozostałym przy życiu oddziałom wycofać się i oddać te pozycje Francuzom. Wpływ na to miały przede wszystkim francuskie posiłki a także Polacy, którzy zagrażali lewej flance o czym pisałem wcześniej. Faktyczny odwrót rozpoczął się około godziny 23:00 kiedy to rozkaz ten otrzymał Bagration i polecił natychmiast wycofać wszystkie oddziały.

Straty w tym dniu były wysokie po obu stronach. Również i sama reduta uległa zniszczeniu. Rosjanie stracić mieli blisko 6000 zabitych i rannych a Francuzi i Polacy blisko 5000 zabitych i rannych. Jeńców było niewielu. Doszło też do konfliktu wśród rosyjskiego dowództwa. Barclay de Tolly oskarżał Bennigsena (który nalegał na stawienie oporu pod Szewardino) o to, że „nie chciał stracić twarzy. W konsekwencji 5 września Bennigsen poświęcił sześć lub siedem tysięcy dzielnych żołnierzy i trzy armaty”. Barclay nalegał, by jeszcze przed bitwą porzucić te niekorzystną pozycję. Jednakże Alexander Mikaberidze sugeruje, że Barclay przesadzał, gdyż pozycja ta nie była do końca tak zła jak ją rosyjski dowódca opisuje. Jednocześnie walka o nią miała uświadomić Kutuzowa, że lewa flanka jest zbyt słaba i powinna być należycie broniona. Liczyli bowiem na to, że uda im się nakłonić Kutuzowa do zmian. Tak się jednak nie stało. 6 września upłynął pod znakiem przygotowań do kontynuacji bitwy, a raczej do wielkiej rzezi jaka miała nastąpić dzień później. W dniu tym do namiotu Cesarza Napoleona przybył baron de Bausset, przynosząc portret „Króla Rzymu”, którym był syn Napoleona i Marii Ludwiki – następca tronu. Cesarz wystawił portret przed namiot, by przechodzący żołnierze mogli podziwiać przyszłego „Napoleona II”

Francuzi oczekujący na bitwę nazywali ją „La Bataille de la Moskova” bądź też „sous les murs de Moscou”. W dniu tym Napoleon oprócz spraw administracyjnych, przeprowadził także rekonensans pozycji nieprzyjaciela. Wtedy też Cesarz razem ze swoimi towarzyszami, którymi mieli być Berthier, Eugeniusz i oficerowie sztabu, natknęli się przypadkiem na patrol Kozaków, lecz na szczęście uniknęli schwytania.

Dzień ten był też wyczerpujący psychicznie, gdyż Napoleon, jego marszałkowie jak i generałowie bali się, że Rosjanie znów uciekną po porażce pod Szewardino. Jak się miało okazać, Rosjanie pozostali, co nastroiło Cesarza dobrym humorem. W nocy przed bitwą Napoleon wydał odezwę: „Żołnierze! Oto bitwa, której pragnęliście tak bardzo! Odtąd zwycięstwo od was zależy: jest nam konieczne. Da nam ono dostatki, dobre leża zimowe i rychły powrót do Ojczyzny! …Postępujcie jak pod Austerlitz, Frydlandem, Witebskiem i Smoleńskiem. Niechaj najodleglejsza potomność z dumą powiada o waszym zachowaniu się w tym dniu. Niechaj mówią o was: - On był w tej wielkiej bitwie pod murami Moskwy!”. Zbliżał się 6 września 1812 roku. Decydujący dzień dla Wielkiej Armii jak i Rosjan. Ci ostatni nie uciekli, czego obawiała się sprzymierzona generalicja. Do walki stanąć miało blisko maksymalnie 128 tysięcy żołnierzy Wielkiej Armii wspieranych przez 587 dział.

Przeciwko sobie mieli rosyjską armię liczącą blisko 155 tysięcy żołnierzy wspieranych przez 636 dział. Inne źródła mówią o 133 tysiącach żołnierzy. W każdym razie, Rosjanie posiadali przewagę liczebną nad Francuzami. Warto tutaj jednak podkreślić dwie rzeczy. W przypadku Wielkiej Armii, w liczbie 128 tysięcy żołnierzy zawiera się 19 tysięcy żołnierzy Gwardii Cesarskiej, która ostatecznie nie wzięła udziału w bitwie. W kontekście rosyjskiej armii, w ramach tych 155 lub 133 tysięcy żołnierzy do walki stanęło blisko 31 tysięcy milicjantów w ramach formacji zwanej „opołczenije”. Jakość, uzbrojenie i wyszkolenie tej formacji pozostawiała wiele do życzenia, jednak mimo wszystko na polu bitwy pod Borodino okazali duży hart ducha i odwagę.

Francuzi rozmieścili swoje siły w następujący sposób. Prawe skrzydło obstawione zostało przez 80 tysięcy żołnierzy tj. 60 tysięcy piechoty oraz 20 tysięcy kawalerii. Na skraju prawego skrzydła rozmieszczony został polski V Korpus Księcia Józefa Poniatowskiego. Poniatowski miał do dyspozycji blisko 10 tysięcy żołnierzy. Jego celem miało być zajęcie wioski Utica. Na lewej flance Cesarz Napoleon skoncentrował blisko 40 tysięcy żołnierzy pod dowództwem Księcia Eugeniusza, których celem miała być wioska Borodino. Centralny punkt rosyjskiej obrony opierał się o Redutę Rajewskiego, która jednak miała zostać zdobyta później. Napoleon Bonaparte miał wstać już o 3 nad ranem w dniu bitwy, Ostatnimi czasy Cesarz spał niewiele. Z rozmów miedzy oficerami wynikało, że cierpiał na wiele dolegliwości takich jak gorączka, hemoroidy czy też grypa. Napoleon po pobudce o 3 rano miał powiedzieć do Jean Rappa „Fortuna jest pobłażliwą kochanką. Często tak mówiłem a teraz zacząłem tego doświadczać”.

7 września o godzinie 6:00 (niektórzy podają godzinę 5 lub nawet 7 rano) rozpoczęła się kontynuacja krwawej bitwy. Nie ma jednak jednoznacznych dowodów na to, kto pierwszy oddał strzał. Historycy, w tym rosyjscy, przychylają się do wersji, że to Francuzi oddali pierwsze strzały. Ordynans Kutuzowa tak to wspominał: „Ledwie zaczęło świtać, gdy nieprzyjaciel oddał pierwszy strzał. Jedna z pierwszych kul armatnich przeleciała nad głowami i roztrzaskała dach domu, który był kwaterą Kutuzowa” Atak Wielkiej Armii odbywał się na trzech kierunkach, choć początkowo były to dwa. Na północy wicekról Eugeniusz szturmował wioskę Borodino. Na południu do ataku na wioskę Utica ruszyli Polacy skupieni w korpusie Księcia Józefa Poniatowskiego, którego już wkrótce wspierać mieli między innymi Wirtemberczycy.

W opisach oficerów walczących po obu stronach zwracano szczególną uwagę na wielką, obustronną kanonadę artyleryjską, która była wręcz ogłuszająca. Tak opisywał to polski generał Sołtyk, który stał w okolicy Cesarza Napoleona: „Nigdy nie słyszałem czegoś takiego. Chwilami hałas był tak straszny, że przypomniał bardziej salwy burtowe oddawane z okrętów wojennych niż lądowe starcie artyleryjskie”. Tak natomiast opisywał to walczący po stronie rosyjskiej generał (tu nie mam pewności do stopnia) Radożycki: „Oddawano salwy tak często, że nie było między nimi żadnych przerw: wkrótce przemieniły się w jeden, ciągły ryk przypominający burzę z piorunami i wywołały sztuczne trzęsienia ziemi”.

Na lewej, francuskiej flance wicekról Eugeniusz wydał o 5:30 rano rozkaz do ataku. O godzinie 6:00 do ataku ruszyła między innymi 13. dywizja Delzonsa. Jedna z kolumn tej dywizji zaatakowała wioskę Borodino od północy, natomiast druga poruszała się wzdłuż drogi prowadzącej do wioski. Wioska padła do godziny 7:30 choć Francuzi atak ten okupili dużymi stratami, gdyż Rosjanie starali się kartaczami przerwać triumfalny francuski pochód. Nie udało im się to ostatecznie. Co ciekawe, w ferworze szybkiego zwycięstwa, biorący udział w ataku na Borodino 106. pułk piechoty postanowił ścigać Rosjan dalej, co prawie skończyło się zniszczeniem pułku przez Rosjan, gdyż pułk ten wpadł na silne, rosyjskie pozycje i został wzięty w krzyżowy ogień przez doborowe rosyjskie pułki piechoty, pułki jegrów oraz artylerię. Pułk ten uratowała interwencja 92. pułku piechoty, który pobiegł na pomoc 106. Tym razem to Francuzi wycofujący się do Borodino byli ścigani przez Rosjan. Nawet na krótko udało się carskim żołnierzom wkroczyć do wioski, jednak wycofali się oni, ze względu na groźbę unicestwienia. Wioska ta pozostała we francuskich rękach do końca bitwy.

Na południowej flance marszałek Davout otrzymał rozkaz zdobycia fleszy Bagrationa. W tym czasie na lewej flance sił Davouta, do ataku miał ruszyć marszałek Ney, którego celem miała być wioska Siemionowskoje. Na prawej flance Davouta z kolei do ataku miał ruszyć książę Józef Poniatowski i jego polski V Korpus. Ich celem była wieś Utica. Co ciekawe, w czasie ataku na rosyjskie pozycje, koń pod marszałkiem Davoutem został zastrzelony, przez co marszałek spadł i się potłukł. Kontuzja ta wkrótce zmieniła się w plotkę o śmierci marszałka, w co sam Cesarz nie mógł uwierzyć. Później jednak wszystko się wyjaśniło i Davout kontynuował dowodzenie nad atakiem. Przed południem flesze Bagrationa zostały zdobyte przez Wielką Armię, a sam Bagration ponawiał kontrataki na te pozycje, jednak bez skutku. Sam też został ranny, co później okazało się raną śmiertelną. Mianowicie odłamek pocisku artyleryjskiego trafił go w nogę, miażdżąc kości.

„Śliczny lud, żołnierska prawdziwie postawa, doskonałe konie” – tak opisywano Polaków. Ruszyli oni przez las Utica i starą drogą smoleńską, by zagrozić lewej rosyjskiej flance. Tam starli się między innymi z rosyjskimi tyralierami. Wkrótce też 16. dywizja V Korpusu zajęła wioskę Utica i przegoniła wroga aż za nią. Dopiero tam, polscy żołnierze zostali zatrzymani przez silny, rosyjski ogień a sami Rosjanie wycofali się na silniejsze pozycje zwane kurhanem utickim. Polska pozycja była jednak niepewna wobec czego do pomocy Polakom Cesarz kazał skierować VIII Korpus złożony między innymi z Wirtemberczyków. Ponadto Książe Józef przygotował się do ataku na wspomniany kurhan. Do ataku oprócz piechoty zaangażował od 22 do 40 dział. Polska artyleria w niezwykle skuteczny sposób stopniowo eliminowała rosyjską baterię. Polacy na krótko zdobyli kurhan, by następnie oddać go po kontrataku Rosjan. Polacy jednak utrzymali pozycje w zaroślach w okolicach tego wzgórza już do końca bitwy.

W czasie kiedy rozgorzały walki na południu, po zajęciu wiosko Borodino, wicekról Eugeniusz szykował się ataku na redutę Rajewskiego. Do ataku na redutę, wicekról Eugeniusz zaangażował około 24 tysiące żołnierzy piechoty i blisko 4 tysiące kawalerzystów. Atak ten wspierany był przez 135 dział. Rosjanie do obrony reduty przygotowali blisko 35 tysięcy żołnierzy, gdzie 27 tysięcy stanowiła piechota, a niewiele ponad 8 tysięcy kawaleria. Początkowo Francuzi bez większych trudności tymczasowo zajęli redutę, a rosyjskiej armii groziło przepołowienie. Ponadto przy stracie fleszy Bagrationa i postępach Polaków pod Uticą sytuacja lewej flanki Rosjan była krytyczna.

W końcu doszło do kontrataku rosyjskiego, który miał na celu odbicie Reduty Rajewskiego, co zakończyło się sukcesem Rosjan przed godziną 12:00. Walka była tak zażarta, że żadna ze stron prawie wcale nie pojmała żadnych jeńców. Z większych sukcesów Rosjan w tej kwestii było schwytanie francuskiego generała Bonnamy’ego, który się miał ponoć podać za króla Murata by ocalić życie. Oczywiście blef ten szybko wyszedł na jaw, choć Ci którzy z twarzy Joachima Murata nie kojarzyli, faktycznie wzięli generała za króla.

Po godzinie 12:00 w celu odwrócenia francuskiej uwagi, na północnym krańcu pola bitwy Rosjanie na czele z generałami Uwarowem i Płatowem dokonali rajdu. Blisko 2500 kawalerzystów, w tym znaczna część kozaków, zaatakowało francuskie pozycje na północy pola bitwy. Choć atak ten nie przyniósł większych rezultatów, to skutecznie odciągnął na pewien czas francuskie siły. Czas ten pozwolił Rosjanom na przegrupowanie się, co uczyniono przede wszystkim w centrum, gdyż wicekról Eugeniusz musiał zaangażować większość swoich sił w celu odparcia rajdu kawalerii. Przed południem, około godziny 11:00 Francuzi ruszyli do ataku na wioskę Siemionowskoje. Walki były tak zawzięte i krwawe, że trwać miały aż do godziny 15-16:00. Ponadto sama wioska już płonęła kiedy do niej wkraczał jeden z „nieśmiertelnych” marszałka Davouta tj. generał Friant.

Rosjanie byli w rozsypce i wycofywali się z wioski w nieładzie. Jako, że Siemionowskoje stanowiło obok Reduty Rajewskiego centralny punkt rosyjskich sił, to marszałkowie Ney, Davout czy Murat błagali Napoleona by do decydującego ataku ruszyła Gwardia Cesarska, która nie walczyła jeszcze tego dnia a liczyła blisko 19 tysięcy żołnierzy. Cesarz był jednak temu przeciwny, do końca bitwy pod Borodino wahał się z jej użyciem, choć przez chwilę zastanawiał się nad użyciem Młodej Gwardii. Ostatecznie Cesarz jednak zrezygnował z tego, co było po bitwie szeroko krytykowane. Prawda jest jednak taka, że Napoleon znajdował się tysiące kilometrów od Francji i Gwardia Cesarska to były jego jedyne rezerwy. Miał zresztą powiedzieć:

„A czym wojować będę, jeśli wypadnie jutro stoczyć drugą bitwę?”. W ramach ciekawostki dodam, że w skład Gwardii Cesarskiej wchodził między innymi polski 1. pułk szwoleżerów – lansjerów oraz bodajże (jak dobrze pamiętam, choć mogę się mylić) Legia Nadwiślańska. Cesarz miał po bitwie mówić: „Ludzie będą się dziwić, że nie zaangażowałem swoich rezerw, w celu uzyskania większych rezultatów, lecz musiałem je zachować, aby zadać decydujący cios w wielkiej bitwie, którą nieprzyjaciel stoczy przed Moskwą. Zwycięstwo tego dnia było pewne i musiałem wziąć pod uwagę zwycięstwo w całej kampanii. Dlatego trzymałem rezerwy pod ręką”.

Mniej więcej w czasie trwania walk o Siemionowskoje, wicekról Eugeniusz przygotowywał się na drugi atak na Redutę Rajewskiego. Jeszcze przed atakiem śmierć od kuli armatniej poniósł generał Montbrun – wielki dowódca kawalerii, który miałby szansę na buławę marszałkowską. Do ataku na Redutę Rajewskiego wyznaczono generała Caulaincourta, który był bratem wielkiego koniuszego Cesarstwa. Gdy adiutanci Montnruna opłakiwali śmierć przełożonego, miał do nich krzyknąć: „Za mną wiara! Milsza mu będzie zemsta aniżeli łzy!” Atak rozpoczął się około godziny 15:00, w którym to wzięła udział cała sprzymierzona kawaleria. Brali w tym udział także Polacy skupieni w 4. dywizji lekkiej kawalerii generała Rożnieckiego. Sama Reduta została ostatecznie zdobyta, choć historycy sprzeczają się, której narodowości żołnierze pierwsi wkroczyli do Reduty.

W czasie walk o Redutę Rajewskiego, śmierć poniósł generał Caulaincourt. Napoleon oczywiście podawał, że byli to Francuzi, choć wiele źródeł wskazuje także na Sasów bądź Wirtemberczyków. Francuzi na samej Reducie nie poprzestali i tak jak rano po zdobyciu Borodino, tak teraz rzucili się dalej za Rosjanami. Musieli się jednak wycofać ze względu na olbrzymi ostrzał artyleryjski ze strony Rosjan. Jednakże Barclay de Tolly zrozumiał, że Reduta jest stracona i kazał się wycofać na kolejną linię obrony tj. około 1500 metrów do tyłu. Do godziny 18-19:00 walki ustały na całej linii. Sporadyczne potyczki i wymiana ognia trwały do późnych godzin nocnych. Straty po oby stronach były olbrzymie choć dowódcy obu stron nie zdawali sobie z tego sprawy. Michaił Kutuzow był zdecydowany toczyć bitwę na drugi dzień tj. 8 września. Był wręcz przekonany, że jest w stanie dokonać skutecznego kontrataku i pokonać Francuzów. Gdy jednak stopniowo docierały do niego kolejne raporty o liczbie zabitych i rannych, zdecydował się na odwrót. Musiał to jednak usprawiedliwić przed Carem Aleksandrem, więc ogłosił, że odniósł pod Borodino wspaniałe zwycięstwo, kazał odprawić Te Deum w cerkwiach, ale ze względu na straty musiał się wycofać. Najpierw w kierunku Możajska a następnie Moskwy. Cesarz Napoleon Bonaparte był wstrząśnięty stratami. Gdy przechadzając się wśród trupów przez przypadek jego koń trącił jednego z rannych rosyjskich żołnierzy. Napoleon kazał bezzwłocznie się nim zająć.

Gdy jego świta powiedziała mu, że to Rosjanin a nie Francuz, Cesarz ich zbeształ mówiąc: „Po bitwie nie ma już wrogów – jeno są ludzie!”. Kazał swojemu służącemu mamelukowi - Rustanowi, podać wodę Rosjaninowi ze swojej osobistej manierki. Co ciekawe. Ani Francuzi, ani Rosjanie nie wzięli dużej ilości jeńców. Francuzi mieli wziąć do niewoli zaledwie kilkuset Rosjan. Rosjanie podobnie jeśli chodzi o Francuzów. I to nie dlatego, że obie strony dobijały rannych. Walka toczyła się do ostatniej kropli krwi i prawie nikt się nie poddawał.

Straty obu stron szacowane są na blisko 80 tysięcy zabitych i rannych. Nie ma niestety precyzyjnych danych co do strat poszczególnych stron, jednak Rosjan miało zginąć więcej. Teoretycznie Napoleon wygrał to starcie, jednak ze względu na ogrom strat i praktycznie brak możliwości ich odtworzenia oznaczał, że było to iście pyrrusowe zwycięstwo Wielkiej Armii. Było to jedna z najkrwawszych bitew epoki napoleońskiej. Blisko 180 osób ginęło bądź odnosiło rany co minutę tylko 7 września.