Albert Camus

 Przytulność

W październiku 1957 roku otrzymał Nagrodę Nobla w wieku 43 lat. Jego pierwszym odruchem nie było świętowanie — usiadł i napisał list do swojego nauczyciela ze szkoły podstawowej, człowieka, który wiele lat wcześniej pomógł mu wyrwać się z biedy.

„Nadal jestem Pana wdzięcznym uczniem”.

Kiedy w październiku 1957 roku przyszedł telegram, Albert Camus miał 43 lata i mieszkał w Paryżu.

Rozwinął kartkę i przeczytał słowa, które na zawsze wpisały jego nazwisko do historii: został laureatem Literackiej Nagrody Nobla.

Był jednym z najmłodszych nagrodzonych. Krytycy nazywali go sumieniem swojego pokolenia — autorem „Obcego”, „Dżumy”, „Mitu Syzyfa” — pisarzem, który uchwycił absurd i samotność współczesnego życia.

Wkrótce miały zacząć dzwonić telefony: dziennikarze, wydawcy, wielbiciele. Wywiady, przemówienia, gratulacje.

Ale pierwszą myślą Camusa nie była sława, filozofia ani sukces.

Po chwili myśli o matce wrócił pamięcią do skromnej klasy w Algierii i do spokojnego człowieka, który kiedyś spojrzał na biednego chłopca i zobaczył w nim przyszłość, której nikt inny nie potrafił dostrzec.

Tego wieczoru Albert Camus usiadł i napisał list do swojego dawnego nauczyciela — Louisa Germaina.

Aby zrozumieć ten list, trzeba zrozumieć, skąd pochodził Camus.

Urodził się 7 listopada 1913 roku w Mondovi, w francuskiej Algierii, w skrajnej biedzie. Jego ojciec, Lucien, zginął w bitwie nad Marną podczas I wojny światowej, gdy Albert nie miał jeszcze roku. Jego matka, Catherine, była częściowo głucha, prawie nie umiała czytać i pracowała jako sprzątaczka, żeby dzieci miały co jeść.

Mieszkali w maleńkim mieszkaniu w robotniczej dzielnicy Belcourt w Algierze — bez bieżącej wody, bez prądu, bez książek. Bieda nie była tylko okolicznością — była całym światem, który cicho połykał przyszłość dzieci.

W takim środowisku szkoła była tylko etapem przejściowym. Dzieci robotników uczyły się podstaw, a potem szły do pracy. Nikt nie oczekiwał, że któreś z nich zostanie wielkim pisarzem.

Albert siedział w klasie — chudy, cichy, uważny. Łatwy do przeoczenia.

Ale Louis Germain go nie przeoczył.

Był nauczycielem, który zauważył intensywność w oczach chłopca. Sposób, w jaki słuchał. Jakby nosił w sobie pytania, na które jeszcze nie znał słów.

Germain zrobił to, co robią najlepsi nauczyciele: postanowił, że bieda nie zadecyduje o przyszłości tego dziecka.

Dawał mu dodatkowe lekcje. Wkładał mu w ręce książki — więcej książek, niż Albert kiedykolwiek widział w domu. Zostawał po lekcjach, tłumaczył, odpowiadał na pytania, otwierał mu świat.

Gdy nadszedł moment egzaminu, który mógł otworzyć drogę do liceum — co było prawie nieosiągalne dla dzieci z jego środowiska — Germain zaangażował się osobiście.

Przygotowywał go sam. Rozmawiał z dyrekcją, żeby chłopak mógł podejść do egzaminu. Wspierał go. Wierzył w niego.

Albert zdał.

Potem była szkoła średnia, studia, dziennikarstwo, działalność w ruchu oporu podczas II wojny światowej, eseje, powieści, filozofia — i w końcu międzynarodowe uznanie.

Ale pod tym wszystkim — pod każdą książką, każdą ideą i każdym sukcesem — był ten pierwszy akt wiary nauczyciela, który nie pozwolił, by utalentowane dziecko zniknęło w biedzie.

Camus nigdy o tym nie zapomniał.

Po latach, gdy jego nazwisko było już związane z Nagrodą Nobla, mógł uwierzyć w mit „samotnego geniusza”, który sam stworzył swój sukces.

Zamiast tego wziął pióro i napisał do „Pana Germaina”.

List z 19 listopada 1957 roku jest jednym z najpiękniejszych świadectw wdzięczności, jakie kiedykolwiek napisano.

Napisał, że poczekał, aż ucichnie pierwszy szum wokół nagrody, aby napisać z serca. Nazwał Nobla zaszczytem większym, niż uważał, że zasługuje — czymś, czego nigdy nie szukał.

Potem wyznał prawdę: gdy usłyszał wiadomość, po myśli o matce, od razu pomyślał o nim.

Napisał, że bez cierpliwej dobroci nauczyciela wobec biednego chłopca, którym był, bez jego przykładu i nauki — żaden jego sukces by nie istniał.

„Nadal jestem — napisał — Pana wdzięcznym uczniem”.

Mimo lat sukcesów i sławy, część niego wciąż była tym biednym chłopcem z Algieru, którego życie zmienił nauczyciel, który w niego uwierzył.

Louis Germain — już starszy człowiek — odpisał.

Nie przypisywał sobie zasługi „stworzenia” wielkiego pisarza. Pisał o czymś cichszym: o radości z widoku ucznia, który zrobił coś ważnego z otrzymanej edukacji. To, pisał, jest prawdziwą nagrodą nauczyciela — cenniejszą niż tytuły czy pieniądze.

Przez lata i kontynenty nauczyciel i uczeń pozostawali w kontakcie — poprzez listy, które pokazywały siłę małych, ludzkich gestów.

Niewiele ponad dwa lata później, 4 stycznia 1960 roku, wszystko zakończyło się nagle.

Camus jechał samochodem ze swoim wydawcą Michelem Gallimardem, gdy auto wypadło z drogi i uderzyło w drzewo. Camus zginął na miejscu. Miał 46 lat.

W jego teczce znaleziono rękopis niedokończonej powieści „Pierwszy człowiek”, w której wracał do dzieciństwa w Algierii i relacji z matką oraz nauczycielem.

Wśród jego rzeczy były listy Louisa Germaina — starannie przechowywane.

Nawet na szczycie sławy nosił przy sobie dowód człowieka, który otworzył mu drzwi.

To nie jest tylko historia Alberta Camusa i niezwykłego nauczyciela.

To historia tysięcy takich nauczycieli na świecie — tych, którzy dali dodatkowe książki, bo widzieli głód wiedzy w czyichś oczach; tych, którzy traktowali pytania ucznia poważnie, gdy inni je ignorowali; tych, którzy napisali list polecający, którego uczeń nigdy nie zobaczył, a który zmienił jego życie.

Większość z nich nigdy nie dostanie listu od noblisty. Odejść mogą na emeryturę, nie wiedząc, jakie ziarna zasiali.

A gdzieś dziecko, w które uwierzyli, ratuje dziś życie ludzi. Gdzieś uczeń, którego wsparli, tworzy sztukę, która daje innym siłę. Gdzieś młody człowiek, któremu dali szansę, buduje życie, które kiedyś wydawało mu się niemożliwe.

List Camusa przebija się przez hałas sukcesu i mówi:

Spójrz wstecz. Pamiętaj o tym, kto zobaczył cię, gdy byłeś niewidzialny. Podziękuj, dopóki możesz.

Camus zdobył Nobla w wieku 43 lat.

Jego pierwszą myślą nie było: „Zasłużyłem”.

Było nią: „Zawdzięczam to komuś”.

Ta wdzięczność była miarą człowieka, którym zdecydował się być.

Całe życie badał świat, który uważał za pozbawiony wrodzonego sensu. Mógł przyjąć Nobla z dystansem.

Zamiast tego zrobił coś prostszego i głębszego: przypomniał sobie.

Przypomniał sobie matkę, która sprzątała cudze domy, żeby mógł chodzić do szkoły.

Przypomniał sobie nauczyciela, który zostawał po lekcjach, żeby tłumaczyć mu świat.

Przypomniał sobie moment, w którym ktoś przebił się przez biedę i ograniczenia, żeby powiedzieć mu:

Jesteś ważny. Możesz zajść dalej.

I powiedział: dziękuję.