Mikołaj Gogol

środa, 5 marca 2025

Mikołaj Gogol

4 marca (21 lutego st. stylu) 1852 w Moskwie zmarł Mikołaj Gogol. Bez wątpienia geniusz. Autor "Rewizora" i "Martwych dusz". Miał zaledwie 42 lata. No właśnie, ale czy Nikołaj Gogol? Pisał po rosyjsku i takim nazwiskiem podpisywał swoje najsłynniejsze dzieła. A może Mykoła Hohol? Wszak był Ukraińcem, a nie mówimy Bułgakow, tylko Bułhakow. W rzeczywistości urodził się i dorastał jako Nikołaj Wasiljewicz Janowski. Do 12 roku życia nie nosił innego nazwiska. Rodzinny chutor jego ojca na Połtawszczyźnie nazwał się po prostu Janowszczyzna (dziś Gogolewo). Ojciec Wasyl Janowski zresztą się wykształcił i awansował społecznie, przeniósł do niedalekich Soroczyńc (w czasach Rzplitej Krasnopol) i jako pierwszy z rodu zajął się literaturą i teatrem. Pisał i wystawiał w domu sztuki po ukraińsku i rosyjsku. Matka Maria pochodziła z rodziny Kosiarowskich-Szczerbaków, zamożnych wojskowych kręgów Lewobrzeżnej Ukrainy. Wychowywała się u wujostwa Troszczyńskich. Ciotka Olga była podobno nawet wnuczką Stanisława Augusta Poniatowskiego, a wuj został generałem i później utrzymywał młodego Mikołaja.

Skąd jednak ten Gogol/Hohol? Dziadek pisarza Atanazy (Opanas) Janowski pochodził z rodziny prawosławnych księży, ale sam został żołnierzem, kozakiem. Jako pisarz pułkowy zrobił na tyle karierę, że skoligacil się przez ożenek () z Łyzohubami, zacnym rodem Hetmańszczyzny. Jego żona była praprawnuczką Doroszenki i prawnuczką Skoropadskiego. W 1792 Atanazy dostał od imperatorowej patent szlachecki i mógł dodać do swojego plebejskiego nazwiska szlachecki człon Hohol (ros. Gogol) stając się protoplastą rodu Hohol-Janowskich. Jednak każdorazowo Janowscy musieli potwierdzać szlachectwo (dworianstwo) i prawo do noszenia drugiego nazwiska Hohol. Przyszły pisarz, urodzony w 1809, otrzymał to prawo dopiero w 1821 roku, więc w wieku 12 lat. Skąd się wziął jednak u Janowskich ten Hohol? "Hohol" to po rusku (ukraińsku, rosyjsku) po prostu gągoł, taki ptak wodny podobny do kaczki (). Hoholowie (Hohołowie) byli starym uszlachconym rodem bojarskim z Rusi Koronnej. Ich siedziby znajdujemy na Wołyniu, Podolu, Rusi Halickiej. Otrzymali herb Jastrzębiec, prawdopodobnie przy unii horodelskiej. Ważnym przedstawicielem rodu był biskup pińsko-turowski Jonasz Hohoł-Boguszewicz, zwolennik unii brzeskiej z czasów Zygmunta III Wazy. Jednak w rodzinie Mikołaja Gogola najbardziej pamiętano sławnego pułkownika kozackiego Ostapa (Eustachego) Hohola, którego Jan III Sobieski uczynił nawet hetmanem Prawobrzeżnej Ukrainy (). Taki to kozak był idealnym protoplastą dla karierowicza Atanazego Janowskiego, który w dokumentach podawał o swoich przodkach, że "byli nazwiska Hohol, z polskiej narodowości [czytaj: szlachty]". Choć zapewne chodziło mu o przodków jego matki (może nawet żony). A pochodzenia od Ostapa dowodziła jedynie rodzinna legenda.

No a co z tymi Janowskimi? Czy to nie brzmi zbyt polsko? Protoplastą Janowskich był dziadek wspomnianego Atanazego, który nosił właśnie imię Jan (Iwan, imię duchowne Ioann) i był prawosławnym księdzem. Jan był wikarym w Łubniach, znanych z Sienkiewicza, dawnej siedzibie książąt Wiśniowieckich. Potem zaś został proboszczem w niedalekiej Kononówce (wiele lat później urodzi się tam Hanka Bielicka). Probostwo odziedziczył potem jego syn Damian, wykształcony w Akademii Mohylewskiej. Dlaczego Janowscy, a nie na przykład Iwanowscy? Widocznie jeszcze pod koniec XVII wieku na Połtawszczyźnie taka forma dawała wieksze korzyści niż ruska. Janowski brzmi rzeczywiście bardzo po polsku, co skłoni po powstaniu listopadowym Mikołaja do odrzucenia tego nazwiska i podpisywania się jedynie członem Gogol. Młody Mikołaj Janowski dorastał więc w tej części Imperium, gdzie żywa była tradycja Hetmanatu a językiem ludu był ukraiński. Nic dziwnego, że pierwszy okres jego twórczości to romantyczna fascynacja ludem, jego obyczajami i życiem codziennym. Sorończyce Wielkie, Mirgorod weszły na trwałe do światowej literatury. Lata 20. i początek 30. XIX wieku był to bowiem w kulturze rosyjskiej okres romantycznej mody na wszystko, co ukraińskie. Podobnie zresztą w polskiej kulturze ("Maria" Malczewskiego). Wszystko zmienia się po powstaniu listopadowym. W 1833 car Mikołaj I wprowadza w Imperium nową ideologię, która spajać ma jego poddanych i być fundamentem władzy kolejnych cesarzy. To słynna triada Siergieja Uwarowa – "prawosławie, samodzierżawie i narodnost' [ludowość jako narodowość]". Oznacza to w praktyce zwalczanie wszelkiej odrębności Małorusinów (Ukraińców) i Bialorusinów oraz traktowanie Polaków jako programowo "obcych". Gogol oddaje swój geniusz na służbę nowej ideologii. Skupia się na życiu codziennym mieszkańców Imperium, po prostu Rosjan. Powstają jego najwybitniejsze opowiadania, dramaty i powieść "Martwe dusze". W zamyśle miała być pierwszą częścią tryptyku wzorowanego na Dantem, opisem rosyjskiego "piekła". Pisarz nie będzie potrafił jednak wykrzesać z siebie "czyśćca" i "nieba". Jego talent nie odnajdzie w sobie aż tyle nadziei. Wnętrze umrze wcześniej niż ciało. Ciekawym przykładem przyjęcia nowej imperialnej ideologii będą zmiany z drugim wydaniu "Tarasa Bulby" (1835 vs 1842). Ta powieść kozacka z czasów antypolskiego powstania Ostranicy okazała się w nowych czasach zbyt ukrainofilska! Gogol ją więc nieco zmienił. W nowej wersji kozacy walczą już nie za swoją wolność, ale za cara. A słowo Ukraina zamieniono na południową Rosję. Notabene, może pamiętacie Państwo z "Nadberezyńców", jak "Tarasa Bulbę" używano do rusyfikacji młodzieży z Kresów jeszcze na początku XX wieku? Na koniec smutnawy wiersz Tarasa Szewczenki skierowany "do Hohola". Jakże aktualny. Ten wewnętrzny konflikt tożsamości wszak do dziś dzieli dusze wielu mieszkańców Rosji i Ukrainy. Dzieli i zabija. Nam zaś pozostaje podziwiać twórczość geniusza, jego satyrę dnia codzienego i nie przestawać powtarzać sobie pytania: "Z czego się śmiejecie? Z samych siebie się śmiejecie".