"Najstarszą udokumentowaną katedrą jest tam Eczmiadzyn, wzniesiony na początku IV wieku (ok. 301-303.). Niedawne odkrycia archeologiczne w pobliżu Artaszatu potwierdzają istnienie budowli sakralnych z połowy IV wieku, co czyni je najstarszymi tego typu obiektami w regionie.
Wczesne pojawienie się i oficjalne przyjęcie chrześcijaństwa w Armenii wynikało z splotu tradycji religijnej, dogodnego położenia geograficznego oraz strategicznych interesów politycznych.
Kluczowymi powodami dla których chrześcijaństwo zakorzeniło się tam tak szybko są:
Fundament apostolski. Zgodnie z tradycją Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego, ziarna nowej wiary zasiali już w I wieku dwaj apostołowie: św. Juda Tadeusz i św. Bartłomiej. Dzięki ich misji wspólnoty chrześcijańskie istniały tam na długo przed oficjalnym chrztem państwa.
Bliskość kolebki chrześcijaństwa. Armenia leży stosunkowo blisko Judei i Syrii. Wiara przenikała do niej naturalnymi szlakami handlowymi z takich ośrodków jak Edessa w Mezopotamii (dzisiejsza Turcja) czy Kapadocja.
Niezależność polityczna. Przyjęcie chrześcijaństwa jako religii państwowej w 301 roku przez króla Tyrydatesa III (po jego cudownym uzdrowieniu przez św. Grzegorza Oświeciciela) było ruchem politycznym. Pozwoliło to Armenii odróżnić się od zoroastryjskiej Persji oraz pogańskiego wówczas Imperium Rzymskiego, co wzmacniało tożsamość narodową i niezależność państwa.
Istnienie diaspory żydowskiej. Pierwsi misjonarze często zaczynali swoją działalność w gminach żydowskich, które były obecne w Armenii, co ułatwiało początkowe szerzenie nauk ewangelicznych.
Architektura Armenii od początków chrześcijaństwa do końca XIII wieku to fascynujący przykład ciągłości technicznej. Choć w Europie Zachodniej mówimy o stylu przedromańskim i romańskim, w Armenii wykształcił się unikalny narodowy styl, który wyprzedził wiele europejskich rozwiązań konstrukcyjnych (np. stosowanie sklepień krzyżowych czy kopuł na pendentywach).
Trzeba jednak dodać, że w Armenii przed oficjalnym przyjęciem chrześcijaństwa w 301 roku istniała wysoko rozwinięta monumentalna architektura murowana. Opierała się ona na dwóch głównych tradycjach: potężnym budownictwie państwa Urartu oraz późniejszych wpływach hellenistycznych i rzymskich.
Okres Urartu to IX-VI wiek pne. Urartyjczycy byli mistrzami wznoszenia budowli z ogromnych, starannie ociosanych bloków kamiennych (często bazaltu), co stało się technicznym fundamentem dla późniejszej architektury ormiańskiej.
Twierdza Erebuni (782 pne) położona w dzisiejszym Erywaniu posiadała mury obronne, pałac oraz świątynię boga Haldiego. Tejszebaini (Karmir Blur) stanowiło wielkie centrum gospodarcze i militarne z jednopiętrowymi i dwupiętrowymi budynkami mieszkalnymi i magazynowymi. Używano kamiennych fundamentów pod konstrukcje z cegły mułowej oraz drewniane kolumny.
Historia Armenii jako bytu państwowego nie ma jednej konkretnej daty początkowej, ponieważ ewoluowała przez tysiąclecia. Można jednak wyróżnić kilka kluczowych momentów narodzin armeńskiej państwowości:
Korzenie starożytne (IX-VI pne). Bezpośrednim poprzednikiem Armenii było potężne królestwo Urartu (znane też jako królestwo Wan). Choć Urartyjczycy posługiwali się innym językiem, to właśnie na ich terytorium i na fundamencie ich cywilizacji wykształcił się naród ormiański.
Pierwsza dynastia ormiańska (ok. 570-200 pne). Po upadku Urartu władzę przejęła dynastia Orontydów (Jerewanduni). Początkowo rządzili jako satrapowie (namiestnicy) imperium perskiego, ale po upadku Persji pod ciosami Aleksandra Wielkiego w 331 roku pne Armenia stała się niezależnym królestwem.
Wielka Armenia (189 pne - 428 ne). Za panowania dynastii Artaksydów, a zwłaszcza króla Tygranesa Wielkiego (I wiek pne), Armenia stała się najpotężniejszym państwem regionu, rozciągającym się od Morza Kaspijskiego po Śródziemne.
Pierwsze państwo chrześcijańskie (301). Armenia zyskała unikalną tożsamość państwową, stając się pierwszym krajem, który przyjął chrześcijaństwo jako religię oficjalną.
Chrześcijańska architektura Armenii do końca XIII wieku
1. Okres formowania (IV-VII)
To czas narodzin ormiańskiej myśli technicznej. Budowle z tego okresu są masywne, wznoszone z tufu wulkanicznego (lekki, trwały kamień o różnych barwach).
Początkowo budowano kościoły halowe i bazyliki (wpływ Syrii i Rzymu). Przykładem jest Bazylika w Jererujku (IV/V) - monumentalna, trójnawowa konstrukcja z otwartymi galeriami.
Szybko jednak (symbolika nieba, odporność sejsmiczna, właściwości tufu, wpływy mauzoleów) zaczęto dążyć do budowli centralnych z kopułą. Kluczowym obiektem jest Katedra w Eczmiadzynie. Choć wielokrotnie przebudowywana, jej plan krzyża greckiego z centralną kopułą stał się wzorcem dla późniejszych budowli.
2. Złoty Wiek (VII). To okres największej precyzji. Powstają wtedy arcydzieła:
Kościół św. Hripsime w Eczmiadzynie. Klasyczny przykład planu tetrakonchosu (cztery apsydy wpisane w prostokąt). Niezwykle stabilna konstrukcja, która przetrwała liczne trzęsienia ziemi.
Zwartnoc (Katedra Aniołów). Unikalna, trójkondygnacyjna rotunda. Choć dziś w ruinie, jej rekonstrukcje pokazują ogromną skalę i nowatorstwo zdobień.
3. Ciemne wieki i odrodzenie (VIII-X)
Po okresie arabskiej dominacji nastąpił renesans pod rządami dynastii Bagratydów. Architektura stała się bardziej smukła i dekoracyjna.
Ani - Miasto 1001 Kościołów. Stolica państwa stała się poligonem doświadczalnym. Katedra w Ani (dzieło architekta Trdata, który naprawiał kopułę Hagia Sophia w Konstantynopolu) posiada cechy, które w Europie pojawią się dopiero w gotyku: ostrołukowe arkady i wiązkowe filary.
4. Złoty wiek monastycyzmu (XI-XIII)
To czas budowy wielkich kompleksów klasztornych, które pełniły funkcje religijne, naukowe i obronne. W tym okresie Armenia "mija się" z europejskim romanizmem, tworząc konstrukcje znacznie bardziej zaawansowane matematycznie.
Gawar (Gawit). Specyficzny dla Armenii element - ogromny przedsionek (narteks) dostawiony do kościoła. Służył jako sala zebrań, biblioteka i mauzoleum. Przykładem są imponujące gawity w klasztorach Haghpat i Sanahin (wpisane na listę Unesco).
Geghard. Klasztor częściowo wykuty w skale. Architektura "negatywowa" (wnętrza rzeźbione w masywie skalnym) osiągnęła tu szczyt precyzji, imitując konstrukcje murowane.
Chaczkary. W tym okresie pojawia się najwięcej "kamieni krzyżowych". To rzeźbione płyty z misternym ornamentem roślinnym i geometrycznym, które stawiano przy kościołach i na cmentarzach (np. cmentarz w Noratus).
Kluczowe cechy konstrukcyjne:
Podwójna skorupa. Mury budowano z dwóch warstw starannie ociosanych płyt tufu, przestrzeń między którymi wypełniano "betonem" (gruz zmieszany z zaprawą wapienną). To dawało niesamowitą odporność sejsmiczną.
Kopuła na tamburze. Ormiańskie kościoły niemal zawsze wieńczy wysoki, wieloboczny tambur z namiotowym dachem.
Ornamentyka. Zamiast rzeźby figuralnej (zakazanej w pewnych okresach przez wpływy ikonoklazmu) dominują sploty geometryczne, motywy granatów i winorośli.
Na zdjęciu kościół św Grzegorza w Ani. Uznaje się go za najlepiej tam zachowaną budowlę Wzniesiony z fundacji Tigrana Honeca (bogatego kupca), ukończony w 1215 roku. W przeciwieństwie do wielu innych obiektów w Ani, jego bryła zewnętrzna przetrwała niemal w całości, łącznie z charakterystycznym bębnem (tamburem) i dachem namiotowym.
Malowidła we wnętrzu stanowią unikalny przykład w architekturze ormiańskiej, pokrywają ściany niemal w całości. Przedstawiają sceny z życia Chrystusa oraz historię św. Grzegorza Oświeciciela.
Ściany zewnętrzne zdobią misterne rzeźby zwierząt (realnych i mitycznych) oraz bogate arkady, które są świetnie widoczne do dziś.
Kościół stoi na krawędzi głębokiego wąwozu rzeki Achurian, co czyni go jednym z najbardziej fotogenicznych i najlepiej wyeksponowanych punktów miasta.
Innym monumentalnym obiektem w Ani jest katedra (dzieło architekta Trdata), jednak mimo trwającej renowacji, jej potężna kopuła zapadła się przed wiekami. Z kolei słynny kościół Odkupiciela (Surp Amenap’rkitch) jest zachowany jedynie w połowie - po uderzeniu pioruna w 1957 roku dosłownie rozpadł się na dwie części, z których tylko jedna wciąż stoi.'
za Romanizm
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz