Jan Matejko otrzymał od wiedeńskiego wydawcy Maurycego Perlesa propozycję zilustrowania publikacji o dziejach Polski

 

kazef

@kazef_

Na trzy lata przed śmiercią, 51-letni, schorowany już Jan Matejko otrzymał od wiedeńskiego wydawcy Maurycego Perlesa propozycję zilustrowania publikacji o dziejach Polski. O słynnym „Poczcie…” ze szczególnym uwzg. wizerunku pierwszego polskiego króla koronowanego 1000 lat temu

Maurycy (Moritz) Perles rozpoczął swoją działalność wydawniczą od książki adresowej Austro-Węgier, a w 1869 r. założył, początkowo skromną, księgarnię w Wiedniu. Przedsięwzięcie z czasem zaczęło prężnie się rozwijać, zyskując miano jednej z największych oficyn wydawniczych

w ówczesnym Cesarstwie Austro-Węgierskim. Perles wydawał książki medyczne, prawnicze i weterynaryjne, a jego wielkim sukcesem stała się publikacja kalendarzy o charakterze ogólnym bądź specjalistycznym, które masowo kupowano na rynku niemieckojęzycznym. W 1870 r. Perles rozpoczął

sprzedaż Kriegskarten – map wojskowych, z kolei od 1881 r. w ofercie znalazły się jego pierwsze przewodniki podróżnicze. Zwrócenie się w 1890 r. z propozycją współpracy do Jana Matejki dowodziło dobrego rozeznania wydawcy na rynku sztuki i wynikało ze świetnego wyczucia

koniunktury. Moritz Perles z pewnością zdawał sobie sprawę, jak wielką sławą cieszy się wśród Polaków twórczość Matejki i wiedział, że zaangażowanie krakowskiego Mistrza pozwoli mu pozyskać prace plastyczne o najwyższej jakości. „Ja Panu składam inną propozycję – zareagował na

ofertę Perlesa Jan Matejko. - Narysuję każdego z tych królów, a mój przyjaciel, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego napisze biogramy do każdego z tych wizerunków i w ten sposób pokażemy całą historię Polski poprzez życiorysy królów”. Wydawca zgodził się na ten pomysł. Została

podpisana umowa, na podstawie której za jeden rysunek artysta miał otrzymać 200 złotych reńskich, co było wówczas ogromną kwotą. „To było prawie tyle samo, ile jego pewnie przyzwoite uposażenie jako rektora Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie” – mówiła w 2014 r. kustosz Muzeum

Narodowego we Wrocławiu Ewa Halawa, która wraz Grzegorzem Wojturskim opublikowała wówczas katalog wystawy „Poczet królów…” towarzyszący wrocławskiej wystawie oryginalnych rysunków Matejki. Pracę nad cyklem artysta rozpoczął w lutym 1890 r., a skończył w styczniu 1892, mówiąc

wówczas do swego sekretarza Mariana Gorzkowskiego, że myślał, iż nigdy nie ukończy serii, tak ciężka i żmudna była to praca. Równocześnie malarz opracował jeszcze nad dwoma wielkimi dziełami: polichromią dla kościoła Mariackiego oraz "Konstytucją 3 maja". Do narysowania Pocztu

Gorzkowski zgromadził w pracowni Matejki wszystkie konieczne materiały: przybory rysunkowe, gruby papier i tzw. pryskalnicę, przy pomocy której fiksowano (utrwalano) rysunki specjalnym płynem, by zapobiec osypywaniu się czy też ścieraniu grafitu ołówka. Proces powstawania

rysunków tworzonych przeważnie zgodnie chronologią panowania władców wymagał mnóstwa czasu i namysłu nad materiałem historycznym umożliwiającym wierne otworzenie ubiorów, szczegółów uzbrojenia czy innych detali. Wprawdzie Matejko w trakcie dziesiątek lat pracy nad wcześniejszymi

obrazami historycznymi zgromadził już tysiące pomocnych materiałów, jednak waga podjętego tematu – stworzenia wizerunków królów i władców Polski – obligowała i tak już znanego z niesamowitej skrupulatności Mistrza do przyjęcia gruntownie przemyślanej strategii przedstawień.

Matejko wiedział, że tworzy coś wyjątkowego, a jego Poczet będzie inny niż wcześniejsze tego typu dzieła (Bacciarellego, Lessera czy Pillatiego). „Matejko cały czas musiał trzymać rękę wyżej ze względu na grafit ołówka, różne jego twardości, by nic się nie rozmazało w tej

precyzyjnej robocie” - opowiadała Ewa Halawa o męczącej pracy nad cyklem. Matejko wykonał w sumie 44 rysunki, począwszy od Mieszka I po Stanisława Augusta Poniatowskiego, z uwzględnieniem czterech kobiet - dwóch księżnych: żony Mieszka I Dobrawy i żony Mieszka II Ryksy oraz dwóch

kobiet-władczyń: Jadwigi Andegaweńskiej i Anny Jagiellonki. Kolejno wysyłane do Wiednia oryginalne plansze obrabiane były metodą heliograwiury – w kosztującej krocie, szlachetnej technice zapewniającej najwyższą jakość i dokładność w przeniesieniu grafiki na drukarski papier.

Rysunki były fotografowane, a po wykonaniu przeźroczy naświetlane na czułej na oddziaływanie fotochemiczne płycie miedzianej. Następnie w procesie płukania i kąpieli wytrawiano obraz za pomocą emulsji światłoczułej tak, że miejsca najjaśniejsze stworzyły najpłytsze zagłębienia.

Powstała w ten sposób płyta miedziorytnicza służyła jako matryca do odbitek drukarskich. Początkowo portrety do „Pocztu królów i książąt polskich” ukazywały się w pojedynczych zeszytach, zamawiane przez kolekcjonerów (także w formie subskrypcji). W 1893 r. całość została

opublikowana luksusowym wydaniu i w ozdobnej okładce w j. polskim i osobno w j. niemieckim. Portretom towarzyszyły objaśnienia pióra krakowskich profesorów z Uniw. Jagiellońskiego: Stanisława Smolki i Augusta Sokołowskiego (dokończył opracowanie gdy prof. Smolka zachorował).

Matejko marzył o wykonaniu wersji barwnej Pocztu w formie obrazów olejnych, niestety nie zdążył już tego zrealizować. Wersję taką (40 portretów) stworzyli po śmierci Mistrza jego uczniowie: Leonard Stroynowski i Zygmunt Papieski. Ich poczet kadrowany jest nieco inaczej, wizerunki

władców zostały tu zredukowane do twarzy i ujęć w popiersiu. „Są nieco wydłużone, brakuje im matejkowskiej głębi. Wersja pierwotna jest lepsza artystycznie” – mówił w 2014 r. Grzegorz Wojturski z MN we Wrocławiu. Moritz Perles w umowie z Matejką zawarł klauzulę mówiącą o tym, że

oryginały Pocztu są własnością wydawcy. Dopiero w 1916 r. kartony Matejki kupił od wydawnictwa przeżywającego kłopoty ekonomiczne związane z sytuacją polityczną i wojenną Bolesław Orzechowicz - polski ziemianin i mecenas sztuki. Orzechowicz razem ze swoją kolekcją 5 tysięcy

innych dóbr ofiarował je w 1919 r. miastu Lwów z zastrzeżeniem, że gdyby miasto to nie pozostało w granicach Polski, wówczas należy przekazać kolekcję narodowi polskiemu. W 1946 r. Poczet wraz z innymi zbiorami lwowskimi przyjechał do Wrocławia, gdzie stał się częścią kolekcji

Muzeum Państwowego (obecne MN we Wrocławiu). Oryginalne rysunki Matejki udostępniane są do zwiedzania bardzo rzadko. Przechowuje się je w specjalnych pokrowcach i w zaciemnionym pomieszczeniu, by chronić papier przed degradacją. W pełnowymiarowej kolorowej wersji Poczet

ukazał się dopiero w 1961 r. w albumie, w którym barwy wizerunkom władców nadał Adam Stalony-Dobrzański przy współpracy N. Pułki i J. Skąpskiego. Rysunki Matejki, a zwłaszcza ich kolorowe interpretacje przyczyniły się do olbrzymiej i nieustającej popularności Pocztu. Jeszcze

przed II wojną światową na banknotach pojawiła się podobizna Bolesława Chrobrego. Po wojnie jego wizerunek wraz z kilkoma innymi władcami za sprawą znakomitego grafika Andrzeja Heidricha ponownie trafił na polskie banknoty. Królowie Matejki patrzyli i wciąż spoglądają na nas

z okładek zeszytów i ścian w szkolnych salach, z podręczników, naklejek, pocztówek, znaczków czy z wielu publikacji książkowych, a dziś internetowych. Podobnie jak czynił to przez lata na swych historycznych płótnach, Matejko potrafił zaszyfrować w postaciach władców nie tylko

wykładnię ich dokonań, ale też cechy charakteru, nastrój, siłę bądź słabości, niepewność lub zdecydowanie, wyniosłość czy buńczuczność. Wszystkie detale architektoniczne, ubrania, nakrycia głowy, kształty mebli, pieczęcie, biżuteria, broń i inne rekwizyty miały służyć odczytaniu

historii, ale też poruszyć wyobraźnię i dusze widzów. Patrzyły na nas postacie „żywe”, o indywidulanych rysach twarzy i pełne namiętności. Szymon Kobyliński w swojej pasjonującej książce pisał tak: „W efekcie ten cykl królów i książąt stanowi swoisty, w srebrność ołówkowej

techniki zaklęty – poemat, rzekłbyś bylinę, sagę o naszych monarchach. A ściślej: o naszej tradycji, przeszłości, korzeniach godności społecznej”. Spójrzmy na wizerunek naszego pierwszego króla, który może uchodzić za wybitny przykład mistrzowskiej metody i erudycji Jana Matejki.

Cytuję Szymona Kobylińskiego: „Tu wszystko jawi się, rzekłbym, przepisowo: król ma sumiasty, konopny was jako prawy Piast, tata-sarmata, ma włosy wedle tradycji, która później będzie powtarzać stereotypami Wyspiański i Stryjeńska. (...) Zasiadł na mocnym stolcu krzepko, po męsku,

w pozie tyle dumnej, ile pychą podszytej, wsparł władczo lewicę o udo, o skryty pod płaszczem miecz”. Na okuciu pochwy miecza widać „równoramienny krzyż (...), z czworgiem punktów między krótkimi ramionami”. Przypomina się krzyż z denarów Chrobrego z napisem PRINCES POLONIE,

których zachowało się do naszych czasów kilkadziesiąt. „Łuskowa zbroja króla jest swą pysznością po trosze baśniowa, gdyby rzecz oceniać chłodnym okiem i rozlicznikiem chronologii (...). Mamy tu wyraźnie do czynienia z zasobnym panem”. „Rodzime, tutejsze” jest „niedźwiedzie, sute

futro” przerzucone „przez ramię, jak zwykli to czynić tutejsi wojowie, gdzie skór był dostatek”. W prawej dłoni król trzyma włócznię św. Maurycego, kopię oryginału otrzymaną w darze od cesarza Ottona III podczas Zjazdu Gnieźnieńskiego. „Bolesław trzyma ją mocno prawicą, czyniąc

tym samym z kościelnej relikwii czynne oręże”. Kobyliński uważa, że Chrobry choć „usadowiony przepisowo, wyłamuje się z pozy swoją zawadiackością”, w czym przejawia się „impet Matejki” i jego „szczególna apodyktyczność narzucająca bezapelacyjnie określoną wizje”. Nasz pierwszy

król „Ma być tak właśnie - i już! I jest w istocie. Bo tak rozkazał tyran naszej zbiorowej wyobraźni, zadziwiający hegemon polskiej fantazji, Matejko”. Zdaniem Kobylińskiego artysta obmyślając wizerunek Chrobrego uznał, że „najlepiej pasować tu będzie - bo i król wzorcowy,

pierwszy koronowany i pierwszy ustawiacz rubieży - postać niemal schematyczna, niemal z karty do gry, jakiś <król czerwienny>... Wiedział bowiem artysta, kiedy ulec schematom, a kiedy je pogwałcić dla wyższych celów intelektu i sztuki!”. Podsumowując pisze Pan Szymon jakże

trafnie: „I w tym widać tę hipnotyczną zdolność narzucania własnej wizji przez Matejkę, gdyż innego Bolesława już sobie wyimaginować nie zdołamy”. Czy jednak chcielibyśmy mieć innego? Niech Państwo porównają na koniec dzieło Jana Matejki z tym autorstwa Bacciarellego: