21.02.1574 r.
W katedrze wawelskiej Henryk III Walezy został koronowany na pierwszego elekcyjnego króla Polski.
Pod względem ustrojowym Polska stanowiła wyjątek w nowożytnej Europie. Podczas gdy inne państwa dążyły ku absolutyzmowi, rządy w Rzeczypospolitej stawały się coraz bardziej demokratyczne. Sztandarowym przykładem takich przeobrażeń ustrojowych jest instytucja wolnej elekcji, czyli wyborów władcy.
Wcześniej, za czasów władców z dynastii Jagiellonów, stosowano elekcję w rodzie, wybierając na tron jednego z synów zmarłego króla. Nie można było zresztą postąpić inaczej, gdyż gdyby koronę Polski otrzymał ktoś spoza Jagiellonów, rozpadłaby się unia polsko-litewska. Brakowało jednak jasnych zasad wyboru nowego władcy. Po śmierci w 1572 roku Zygmunta Augusta, ostatniego męskiego przedstawiciela dynastii, postanowiono ustanowić trwałe reguły. Zdecydowano się na wolną elekcję, czyli taką, która pozwalała obejmować tron bez względu na pochodzenie dynastyczne. Odrzucono także możliwość wybierania następcy przez monarchę jeszcze za jego życia (vivente rege). Główny spór toczył się jednak o to, kto ma dokonywać wyboru. Wygrała wersja bardziej demokratyczna, pozwalająca każdemu szlachcicowi przybyć na pole elekcyjne i wziąć udział w wyborze, tzn. elekcja viritim (co do męża). Przepadła idea elekcji poprzez senat.
Zwycięzcą pierwszych wyborów został Francuz Henryk Walezy. Pokonał kontrkandydatów, przede wszystkim cara Iwana Groźnego i syna cesarza Austrii Ernesta Habsburga. Wybór ten okazał się całkowitym nieporozumieniem - Henryk uciekł z Polski w następnym roku.
Instytucja wolnej elekcji, teoretycznie dająca możliwość wybrania najlepszego spośród kandydatów, stała się stopniowo polem manipulacji dla silniejszych państw sąsiednich. Począwszy od końca XVII wieku to one w rzeczywistości decydowały o wyborze władców. Zasadę wolnej elekcji zniosła Konstytucja 3 maja.
Z koronowanym tego dnia na Wawelu 23-letnim Henrykiem I de Valois wielu w Rzeczypospolitej wiązało wielkie nadzieje. 51-letnia Anna Jagiellonka, siostra zmarłego Zygmunta Augusta, liczyła na zakończenie swego staropanieństwa. A na sojusz z Paryżem - zwolennicy Walezjusza, którzy forsowali jego kandydaturę i starali się wybielić udział brata króla Francji w nocy św. Bartłomieja, czyli rzezi francuskich innowierców. Skończyło się wielkim rozczarowaniem - wbrew wstępnym obietnicom Henryk ani myślał o ślubie z podstarzałą Anną, a gdy dowiedział się o śmierci brata, króla Karola IX, w nocy z 18 na 19 czerwca 1574 r. wymknął się potajemnie z wawelskiego zamku i pojechał do Francji. Objął tron francuski jako Henryk III, ale nie zdołał się utrzymać na tronie polskim.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz