18 marca 1401 w Radomiu zostały podpisane przez 49 panów polskich porozumienia zawarte w styczniu w Wilnie między królem Jagiełłą a księciem Witoldem i bojarami litewskimi.

 

Kunigas

@maciej_kunigas

18 marca 1401 w Radomiu zostały podpisane przez 49 panów polskich porozumienia zawarte w styczniu w Wilnie między królem Jagiełłą a księciem Witoldem i bojarami litewskimi. Porozumienia, zwane błędnie unią wileńsko-radomską, dotyczyły przede wszystkim spraw litewskich. Zostały zawarte w nowych okolicznościach po klęsce Witolda pod Workslą (sierpień 1399) i śmierci królowej Jadwigi (lipiec 1399). Potwierdzały kompromis zawarty w Ostrowie w 1392 po zakończeniu litewskiej wojny domowej. Witold Kiejstutowicz uznawał postanowienia unii w Krewie z 1385, więc zwierzchnictwo Korony i króla Władysława Jagiełły jako najwyższego księcia litewskiego (Supremus Dux Lithuaniae). W zamian otrzymywał dożywotnio władzę wielkiego księcia litewskiego (Magnus Dux Lithuaniae), a przewidziana w unii krewskiej inkorporacja Litwy do Korony miała mieć miejsce dopiero po jego śmierci. Umowa ta odsuwała jednak od widoków na władzę Świdrygiełłę, młodszego brata Jagiełłę. Dostał on co prawda jako lenno zachodnie Podole (po śmierci pod Workslą Spytka z Melsztyna przeszło ono do Polski), ale nie zaspokoiło to jego ambicji. W 1402 Świdrygiełło zwrócił się o pomoc do Zakonu krzyżackiego, co znów zaogniło sytuację na Litwie i wciągnęło Polskę w konflikt z Krzyżakami.

Historyk Ludwik Kolankowski pisał: "Punktem wyjścia dla tych nowych kroków było znaczne terytorialne rozszerzenie bezpośredniej władzy Witoldowej, dokonane na zjeździe w Grodnie z końcem 1400 r. Wyrazem jego był nowy zapis Witoldowy z 18 stycznia 1401 r. na wierność królowi, zwany zazwyczaj bezzasadnie „unią” wileńską. Stwierdzono w nim, że Witold, który na mocy ugody ostrowskiej z 1392 r. odzyskał był dawną swą ojcowiznę Troki, otrzymał obecnie w dożywocie i ojcowiznę królewską, a więc Wilno, i ruskie Jagiełłowe uposażenia, a wraz z nimi dożywotnie zastępstwo króla w naczelnej nad jego litewskimi dominiami władzy. Po śmierci Witoldowej wrócić ma tak ojcowizna Jagiełłowa, jak i wszystkie uposażenia Witoldowe do króla i Korony Polskiej. Te nowe nadania zaopatrzone zostały w pieczęcie litewskich dygnitarzy, gwarantujących Koronie dotrzymanie tych postanowień. W kilka tygodni później, 11 marca, otrzymał Witold w akcie radomskim kontrgwarancję ze strony panów koronnych z asekuracją jego dożywocia. Podwójne te wzajemne poręczenia dotyczyły zresztą faktów od dawna aktualnych. Ustąpienie bowiem Witoldowi przez króla Litwy właściwej dokonanym już było faktycznie przed laty kilku w łączności z konfliktami z r. 1398 i ich salińskim zakończeniem. Jest to więc prostym nieporozumieniem dopatrywać się w aktach wileńsko-radomskich, regulujących jeden ze zwykłych fragmentów pożycia w obrębie tego samego jednolitego organizmu, jakiejś unii dwóch, zgoła nie istniejących wówczas oddzielnie, państw. Cały aktualny polityczny walor aktów powyższych tkwił w Witoldowym ubezpieczaniu się przed wzmagającym się w tych latach wpływem najmłodszego królewskiego brata, Świdrygiełły. Był on ongiś witebskim Witoldowym więźniem, lecz obecnie od lat już, od Skirgiełłowej śmierci, miał z zarządzenia królewskiego znaczne uposażenia na Rusi południowej, na Siewierszczyźnie, Podolu i w koronnych ziemiach pokuckich. Bitwa nad Worsklą przyniosła Świdrygielle, po śmierci Spytka Melsztyńskiego, zachodnie Podole. We władaniu nim oparł się książę na poparciu kół koronnych, których przychylność potrafił sobie pozyskać. Rozszerzenie, utwierdzenie i poręczenie Witoldowej władzy w wileńskich aktach styczniowych 1401 r. przyniosło Świdrygielle niemalże podważenie jego dziedzicznych dynastycznych uprawnień i aspiracji. Nie godząc się więc z oddaniem Witoldowi ojcowizny Olgierdowiczów, a w tym i Witebska, o który się już przed laty ubiegał, szuka Świdrygiełło, zdecydowany oprzeć się siłą owym zarządzeniom, sprzymierzeńców do walki. Znalazł ich w Krzyżakach pruskich, w landmistrzu, znalazł w kresowych ruskich kniaziach, pozyskał poparcie Moskwy, tak że już w początkach 1402 r. miała Litwa walkę z Zakonem, Inflantami, bunty w Smoleńsku, Riazaniu, na Siewierszczyźnie i Podolu. Dał się nawet wciągnąć do koalicji książę Ziemowit płocki. Ale rola przewodnia w tej zawierusze przypadła Zakonowi, broniącemu tą drogą swej pozycji na Żmudzi." Ludwik Kolankowski, "Polska Jagiellonów", 1991, s. 27–28