Działania te były przejawem szerszych zmian w prowadzeniu wojen

 

Kunigas

@maciej_kunigas

16 marca 1813 Prusy wypowiedziały wojnę Francji, czym przyłączyły się do VI koalicji przeciw Napoleonowi. Dzień później pruski król Fryderyk Wilhelm III wydał we Wrocławiu odezwę "Do mego ludu" (An Mein Volk), w której prosił swoich poddanych o wsparcie w wojnie. Co ciekawe, odezwa została wydana też po polsku (), choć jej polszczyzna jest trochę nieudolna. Wezwanie skierowane jest do "ludu, czyli Niemców ", co jest świadectwem rodzącej się ogólnoniemieckiej tożsamości narodowej jako reakcji na działania Napoleona. Wymienione są jednak narody Królestwa Prus: "Brandenburczyki, Prusacy, Szlązacy, Pomerańczyki i Litwiny." Po raz pierwszy w historii Prus monarcha zwrócił się takim apelem bezpośrednio do swojego ludu. Wezwanie to oznaczało początek zmiany w stosunkach między królem a poddanymi. Jednocześnie król pruski ustanowił żołnierskie odznaczenie Krzyż Żelazny, ale antydatował to na 10 marca, na dzień urodzin swojej zmarłej żony Luizy. Działania te były przejawem szerszych zmian w prowadzeniu wojen, jakie dokonywały się wówczas pod wpływem rewolucji francuskiej i sukcesów Napoleona (zob. cytat poniżej).

"Nowoczesna organizacja sił zbrojnych – której odejścia do historii jesteśmy świadkami – powstała na przełomie XVIII i XIX wieku. Jeszcze w XVIII wieku armie były jednolitymi formacjami, maszerującymi w jednej kolumnie – zarówno ze strachu przed nieprzyjacielem, jak i ze strachu przed masową dezercją własnych żołnierzy, siłą wcielonych do wojska. Armia podchodziła do swojego celu, staczała o niego bitwę i wygrywała – lub przegrywała – wojnę. Wszystko zmieniła rewolucja francuska. Do francuskiej armii trafili żołnierze, którzy wiedzieli, o co walczą. Walczyli o zdobycze rewolucji: o wolność, równość, braterstwo, a przede wszystkim o pieniądze, majątek i liberalną politykę podatkową. To właśnie był duch, który umożliwił Napoleonowi podbój Europy, bronionej przez armie ancient regime’u. Nic dziwnego, że francuski system został zaadaptowany przez wszystkie państwa europejskie. Polegał przede wszystkim na przekonaniu żołnierzy, że będąc częścią armii, walczą nie tylko w interesie władcy, lecz także – a może przede wszystkim – we własnym interesie. Poborowy był indoktrynowany od najmłodszych lat w specjalnie przygotowanej instytucji – obowiązkowej szkole państwowej. Patriotyzmu uczył się na lekcjach historii, języka narodowego, religii, geografii, a krzepę fizyczną zdobywał na lekcjach gimnastyki. W XIX wieku regułą było, że wojny wygrywały państwa, w których był obowiązkowy system edukacji. Te, w których takiego systemu nie było – wprowadzały go po pierwszej przegranej wojnie. Armie stały się masowe. Nikt – czy raczej: prawie nikt – z nich nie dezerterował. Olbrzymie armie sprawiły, że konieczny stał się ich podział na takie formacje, które mogły oddzielnie maszerować i samodzielnie toczyć małe bitwy, a w razie potrzeby skoncentrować się do stoczenia bitwy walnej. Konieczne było także zreorganizowanie dowodzenia, które umożliwiłoby skuteczne zarządzanie masami ludzkimi. (...)" Tymoteusz Pawłowski "Sowieci nie wchodzą", rozdz. 3

20 września 1792 pod Valmy (płn.-wsch. Francja) miała miejsce bitwa, która według wielu zmieniła historię świata. Starcie nie tylko uratowało Rewolucję Francuską, ale też na zawsze zmieniło sposób prowadzenia wojen. Uważa się je wręcz za narodziny europejskich nacjonalizmów. 1/https://x.com/i/status/1572251477699338243
Rewolucyjna Francja borykała się nie tylko z problemami wewnętrznymi, ale i naporem z zewnątrz, interwencją Austrii i Prus. Wydawało się, że francuska armia, złożona z poborowych, pozbawiona doświadczonych oficerów-arystokratów, szybko ulegnie zawodowym armiom najeźdźców.

2/

Tak się jednak nie stało. Karne pruskie oddziały prowadzone przez księcia brunszwickiego spotkały się w pobliżu młyna w Valmy z armią rekrutów francuskich. Ostrzał artyleryjski nie wystraszył Francuzów śpiewających Marsyliankę i wykrzykujących "Niech żyje Naród!".

3/

Książę brunszwicki nie podjął się ataku i nakazał odwrót z pola bitwy, a następnie wycofanie się z Francji. Paryż został ocalony. Rewolucja przetrwała. Dwa dni później proklamowano Republikę. Goethe, naoczny świadek bitwy, napisał, że pod Valmy rozpoczęła się nowa epoka.

4/

Uważa się, że bitwa pod Valmy przesądziła o odejściu od armii zawodowych i zwróceniu się do poboru powszechnego. Oficerów-arystokratów zastąpili oficerowie z awansu. Przekonano się, że "narody" mogą wygrywać wojny, co zapoczątkowało tworzenie się państw narodowych w XIX w.

5/

Dwa lata po Valmy rozwiązania francuskie próbowano zaszczepić na gruncie polskim. Insurekcja kościuszkowska odwoływała się do sprawdzonych we Francji haseł i rozwiązań. Skutek tego był co najwyżej chwilowy. Jednak po 20 września 1792 Europa nie była taka jak wcześniej.

6/6