Sowiecki czy radziecki? 🔴

 Mateusz Historyk

Tytułowe pytanie na pierwszy rzut oka to tylko różnica jednego słowa. W rzeczywistości za tym wyborem kryje się historia języka, polityki, propagandy i pamięci. Oba określenia mają zresztą wspólne źródło – rosyjskie „sowiet” (совет), czyli „rada”. „Sowietskij Sojuz” oznacza dosłownie „Związek Rad”. Polski język znalazł jednak dwa sposoby oddania tego terminu: zapożyczone i spolszczone – „sowiecki” oraz „radziecki”, będące znaczeniowym odpowiednikiem rosyjskiego słowa. Z czasem oba wyrazy zaczęły nieść ze sobą nie tylko inne brzmienie, ale także odmienne skojarzenia.

Żeby zrozumieć, skąd wziął się ten problem, trzeba cofnąć się do rewolucji rosyjskiej 1917 roku. „Sowiety”, czyli rady robotnicze, żołnierskie i chłopskie, stały się wówczas jednym z fundamentów nowego systemu władzy. Kiedy w 1922 roku powstał Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich, w języku rosyjskim jego nazwa brzmiała Советский Союз. Polacy stanęli przed dość prostym, ale w przyszłości brzemiennym w skutki wyborem: zachować formę zbliżoną do rosyjskiego „sowiet” czy przetłumaczyć ją jako „rada” i mówić „radziecki”.

W II Rzeczypospolitej zdecydowanie częściej używano formy „sowiecki”. Pisano i mówiono o Rosji Sowieckiej, Związku Sowieckim, armii sowieckiej czy władzach sowieckich. „Radziecki” nie był jednak ani nieznany, ani błędny. Funkcjonował już w języku polskim, szczególnie w środowiskach komunistycznych i w polskojęzycznej prasie związanej z ruchem komunistycznym. W latach 20. i 30. oba określenia występowały równolegle, ale w ogólnym języku polskim zdecydowanie mocniejszą pozycję miał „sowiecki”.

Trudno się temu dziwić, jeśli pamiętamy o polskich doświadczeniach tamtej epoki. Dla mieszkańców II RP „sowiety” nie były terminem z podręcznika językoznawstwa. Były państwem, z którym Polska prowadziła wojnę w latach 1919-1921, a którego armia w 1920 roku stanęła pod Warszawą. „Sowiecki” szybko zaczął kojarzyć się w Polsce z bolszewizmem, rewolucją i państwem będącym jednym z głównych przeciwników odrodzonej Polski. Samo słowo nie było jednak pierwotnie żadną obelgą. Było po prostu polskim odpowiednikiem rosyjskiego „sowietskij”. Dopiero historia nadała mu dodatkowy, emocjonalny ciężar.

Po 1945 roku sytuacja zmieniła się zasadniczo. Polska znalazła się w sowieckiej strefie wpływów, a wraz z nowym systemem politycznym zmienił się również język oficjalny. Coraz częściej mówiono o Związku Radzieckim, Armii Radzieckiej, władzy radzieckiej czy republikach radzieckich. „Radziecki” stał się dominującą formą języka państwowego i propagandy PRL. Nie oznaczało to jednak, że „sowiecki” zniknął. Przeciwnie – pozostał żywy w języku uchodźstwa, opozycji, części środowisk niezależnych, a także w codziennym języku wielu Polaków.

W ten sposób język przestał być już tylko językiem. Stał się również deklaracją stosunku do rzeczywistości. „Związek Radziecki” brzmiał jak oficjalna nazwa państwa, którą należało posługiwać się w przestrzeni publicznej. „Związek Sowiecki” przywoływał natomiast starszą polską tradycję językową, a z czasem coraz częściej także dystans wobec systemu komunistycznego. Nie znaczy to oczywiście, że każdy, kto mówił „radziecki”, był zwolennikiem komunizmu, ani że każdy używający słowa „sowiecki” był jego przeciwnikiem. Język nigdy nie jest aż tak prosty.

Po 1989 roku nastąpił wyraźny „renesans” słowa „sowiecki” w polskiej historiografii, publicystyce i języku potocznym. Nie oznacza to jednak, że „radziecki” stał się błędem. Wręcz przeciwnie – współczesne słowniki uznają obie formy za poprawne. Możemy więc mówić zarówno „Związek Radziecki”, jak i „Związek Sowiecki”. Różnica polega przede wszystkim na historii tych słów i ich konotacjach, a nie na tym, że jedno jest poprawne, a drugie nie. W literaturze naukowej nadal dominuje „radziecki”, ja jednak stosuję „sowiecki”.

Ciekawy jest język angielski. „Soviet Union” jest bezpośrednio związane z rosyjskim „sowiet” – radą. Pod tym względem „Soviet Union” jest bliższe polskiemu „Związek Sowiecki”. Ponieważ „Związek Radziecki” jest po prostu znaczeniowym tłumaczeniem tego samego rosyjskiego określenia, nie ma sensu rozstrzygać, że jedno jest „prawdziwym tłumaczeniem”, a drugie błędem. Są to dwa sposoby przyswojenia tego samego terminu w polszczyźnie.

Jest jeszcze jedna rzecz, o której warto pamiętać, zwłaszcza pisząc historię. Nie powinniśmy poprawiać języka przeszłości według dzisiejszych upodobań. Jeśli opisujemy II Rzeczpospolitą, „Związek Sowiecki” czy „Rosja sowiecka” dobrze oddają język epoki. Jeśli cytujemy dokument z czasów PRL, określenie „radziecki” może być ważną częścią jego historycznego kontekstu. Historyk bada przecież nie tylko wydarzenia, lecz także sposób, w jaki ludzie o tych wydarzeniach mówili.

Jak powinniśmy dziś mówić – „sowiecki”, czy „radziecki”? Każdy tak jak chce. Nie potrzebujemy kolejnej „wojny polsko-polskiej” – tym razem o jedno słowo (mam też w pamięci powracającą w komentarzach dyskusję na moim FB przy okazji innych wpisów). „Sowiecki” nie jest bardziej naukowy, a „radziecki” nie stanowi tylko komunistycznej manipulacji. Oba mają historię. Warto tylko wiedzieć, kiedy, przez kogo i w jakim kontekście były używane. Bo czasami jedno słowo potrafi powiedzieć o epoce niemal tyle samo, co cały dokument.

Zdjęcie: Mapa struktury narodowej i państwowej Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich z 1975 roku