500 lat to dużo czy mało? Dziś trudno to sobie wyobrazić – szczególnie biorąc pod uwagę stołeczny charakter Warszawy – ale do 1526 roku Mazowsze nie było jeszcze częścią Korony Królestwa Polskiego. Było księstwem, w którym nieprzerwanie panowali władcy z dynastii Piastów, która w Krakowie wygasła po śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 roku. We wrześniu 1526 roku przedstawiciele stanów mazowieckich złożyli w Warszawie przysięgę wierności królowi Zygmuntowi I Staremu. Był to symboliczny finał trwającej kilka stuleci historii politycznej Mazowsza – ziemi, która była częścią polskiego świata, ale przez wieki nie była częścią Królestwa Polskiego.
Inkorporacja była procesem, a nie pojedynczym aktem dokonanym jednego dnia. Po śmierci ostatniego Piasta mazowieckiego, Janusza III, w marcu 1526 roku Zygmunt Stary objął księstwo, a we wrześniu przyjął przysięgę wierności. Ostateczne potwierdzenie włączenia Mazowsza do Korony nastąpiło w 1529 roku. By zrozumieć znaczenie tego wydarzenia, trzeba cofnąć się do początków rozbicia dzielnicowego. W 1138 roku Bolesław III Krzywousty podzielił państwo między synów. Mazowsze przypadło jego synowi, Bolesławowi IV Kędzierzawemu, a po kolejnych zmianach dynastycznych ukształtowała się mazowiecka linia Piastów. Jej przedstawiciele przez następne stulecia rządzili księstwem, posiadając własny dwór, urzędy, skarb, sądownictwo i politykę dynastyczną. Mazowsze było odrębnym księstwem, którego władcy pozostawali w szczególnej zależności od królów polskich. Od połowy XIV wieku zależność ta miała charakter lenny, a w 1352 roku Kazimierz Wielki doprowadził do uregulowania stosunku lennego Mazowsza wobec Korony.
Dlaczego zatem Mazowsze tak długo pozostawało poza Koroną? Odpowiedź kryje się między innymi w specyfice prawa dynastycznego i politycznego średniowiecza. Korona nie mogła po prostu przejąć ziem rządzonych przez inną linię Piastów. Mazowieccy książęta mieli własne prawa dziedziczne, a ich księstwo zachowywało znaczną samodzielność. Co więcej, położenie Mazowsza miało istotne znaczenie. Była to ziemia znajdująca się między Królestwem Polskim, Litwą i państwem zakonu krzyżackiego. Mazowieccy władcy musieli prowadzić zręczną politykę wobec znacznie potężniejszych sąsiadów. Ich zależność od Korony nie oznaczała utraty własnej państwowości. Źródła dotyczące ostatniego okresu istnienia księstwa wskazują na funkcjonowanie własnych sądów, administracji i skarbu, a także sejmu.
Mazowsze nie było biernym obserwatorem dziejów Polski. Przeciwnie – książęta mazowieccy wielokrotnie uczestniczyli w najważniejszych wydarzeniach politycznych i militarnych. Szczególnie wymownym przykładem jest rok 1410. Władysław Jagiełło, prowadząc wojsko przeciwko zakonowi krzyżackiemu, przekroczył granicę Mazowsza, a podczas marszu na północ jego armia korzystała z mazowieckiego terytorium. W wyprawie uczestniczyły również chorągwie mazowieckie, w tym oddziały związane z księciem Januszem I Starszym. Mazowsze było politycznie odrębne, ale jednocześnie uczestniczyło w wysiłku wojennym świata polsko-litewskiego.
Janusz I Starszy jest jedną z postaci, które najlepiej pokazują charakter średniowiecznego Mazowsza. To jego decyzje w ogromnym stopniu przesądziły o późniejszym znaczeniu Warszawy. Około 1406 roku uczynił z Warszawy główną siedzibę, rozwijał jej zabudowę i znaczenie administracyjne, rozbudował książęcą rezydencję oraz doprowadził do podniesienia rangi kościoła św. Jana. Warszawa zaczęła wówczas wyraźnie wyrastać ponad lokalny ośrodek i stawać się politycznym centrum wschodniej części Mazowsza. Janusz I został pochowany w warszawskiej kolegiacie św. Jana, a dziś jego imię nosi między innymi ulica i stacja warszawskiego metra. W krypcie archikatedry znajduje się także sarkofag upamiętniający Janusza Starszego i Bolesława III.
Drugą postacią szczególnie interesującą z perspektywy historii Warszawy i całej Polski jest wnuk Janusza I – Bolesław IV Warszawski. Jego znaczenie wykracza poza lokalną historię Mazowsza. W 1446 roku, w okresie kryzysu sukcesyjnego po śmierci Władysława Warneńczyka, Bolesław IV został warunkowo wybrany królem Polski – jego kandydatura była związana z sytuacją, w której Kazimierz Jagiellończyk nie przyjąłby korony. Finalnie Kazimierz został królem w 1447 roku, a Piast mazowiecki nie zasiadł na tronie krakowskim. Nie była to jednak abstrakcja. Historia Polski mogła potoczyć się inaczej. Po ponad dwóch stuleciach na tronie królewskim mógł ponownie znaleźć się Piast, tym razem wywodzący się z Mazowsza.
Warszawa, którą znamy jako stolicę Polski, wyglądała zupełnie inaczej. W 1526 roku nie była stolicą państwa polskiego, lecz głównym ośrodkiem dawnego księstwa. Zamek był rezydencją książąt mazowieckich, a wokół niego funkcjonował dwór i sejm mazowiecki. Kiedy w sierpniu 1526 roku przybył do Warszawy król Zygmunt Stary, nie przyjeżdżał jeszcze do polskiej stolicy w późniejszym znaczeniu tego słowa. Dopiero późniejsze wydarzenia miały uczynić Warszawę jednym z najważniejszych centrów politycznych Korony, a później całej Rzeczypospolitej.
W tym sensie rok 1526 jest czymś więcej niż datą administracyjnego przyłączenia kolejnej ziemi do Korony. Mazowsze zachowało odrębność znacznie dłużej niż większość pozostałych dzielnic wywodzących się z monarchii pierwszych Piastów. Nie stało się jednak przez to czymś „obcym” wobec Polski. Przeciwnie – przez trzy i pół wieku jego własna dynastia, instytucje i elity rozwijały się równolegle do dziejów Królestwa Polskiego, pozostając z nim w coraz silniejszych związkach politycznych, dynastycznych i kulturowych. W 1462 roku do Korony włączono część zachodniego Mazowsza po wygaśnięciu tamtejszej linii Piastów, a w 1495 roku – księstwo płockie. Dopiero wygaśnięcie warszawskiej linii Piastów wraz ze śmiercią kolejno Stanisława w 1524 i Janusza III w 1526 roku otworzyło drogę do przejęcia pozostałej części księstwa.
To właśnie ta podwójna tożsamość – zakorzenienie we wspólnym dziedzictwie i zachowanie własnej tradycji – czyni historię Mazowsza jedną z najbardziej fascynujących kart dziejów Polski.Zdjęcia: Wikimedia Commons
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz