„Wy jesteście Słowianie” – bronił Lwowa przed Niemcami. Dlaczego oddał miasto Sowietom? 
Leopolis semper fidelis – Lwów zawsze wierny. Miasto, które stawiło skuteczny opór Ukraińcom w 1918 i 1919 roku, a w 1920 roku nie skapitulowało przed bolszewikami i którego obrońcy zapisali jedną z najpiękniejszych kart wojny polsko-bolszewickiej, we wrześniu 1939 roku znalazło się w dramatycznym położeniu. Z jednej strony nacierał Wehrmacht, z drugiej pojawiła się Armia Czerwona.
Lwów nie został zdobyty przez Niemców. Gdy 17 września Związek Sowiecki zaatakował Polskę, sytuacja obrońców zmieniła się jednak całkowicie. Dowodzący obroną miasta gen. Władysław Langner musiał zdecydować: walczyć dalej, próbować się przebijać czy poddać miasto jednemu z dwóch agresorów? 22 września wybrał Sowietów. Tego dnia skapitulował Lwów.
Najpierw trzeba powiedzieć jasno: obrona Lwowa była aktem żołnierskiego bohaterstwa. Od 12 września polskie oddziały odpierały niemieckie ataki, mimo przewagi przeciwnika w uzbrojeniu i wsparciu lotniczym. Wehrmacht nie zdobył miasta w wyniku zwycięskiego szturmu. Kiedy pod Lwów dotarła Armia Czerwona, polska załoga znalazła się między dwoma przeciwnikami. Pierwsze oddziały sowieckie pojawiły się pod miastem w nocy z 18 na 19 września, a wkrótce rozpoczęły się rozmowy dotyczące kapitulacji.
Langner nie podejmował decyzji z przekonaniem, że może jeszcze odwrócić losy wojny. Oceniał sytuację Polski jako beznadziejną i obawiał się, że dalsza obrona przyniesie śmierć ludności cywilnej oraz zniszczenie miasta. Uważał, że obowiązkiem dowódcy jest ograniczenie strat. W takim rozumowaniu można znaleźć pewną logikę. Nie oznacza to jednak, że jego decyzja była trafna.
Największy problem dotyczył tego, komu Langner zdecydował się zaufać. Związek Sowiecki nie był już neutralnym państwem, które pojawiło się pod Lwowem przypadkiem. Od 17 września był agresorem prowadzącym działania przeciwko Polsce. Mimo to Langner uznał, że kapitulacja przed Sowietami może być mniej niebezpieczna niż dalsza walka lub poddanie się Niemcom.
Według relacji ppłk. Kazimierza Ryzińskiego Langner miał powiedzieć: „Z Niemcami prowadzimy wojnę – miasto biło się z nimi przez 10 dni. Oni, Germanie, wrogowie całej Słowiańszczyzny. Wy jesteście Słowianie”. Sens tej wypowiedzi wydaje się prosty: skoro Niemcy są Germanami, a Rosjanie i Polacy Słowianami, to w sytuacji wyboru między dwoma agresorami lepiej oddać miasto „Słowianom”.
Jeżeli taki sposób rozumowania rzeczywiście odegrał rolę w decyzji Langnera, był to błąd nie tylko polityczny, ale przede wszystkim błąd w rozpoznaniu przeciwnika. Wspólnota języka czy pochodzenia nie oznacza jeszcze wspólnoty interesów. Polacy i Rosjanie to Słowianie, ale państwo sowieckie nie kierowało się żadnym „braterstwem Słowian”. Kierowało się własnym interesem, ideologią i imperialną polityką. 17 września Armia Czerwona nie wkroczyła do Polski jako „słowiański brat”, lecz jako drugi agresor.
Tragizm tej decyzji polegał również na tym, że Sowieci przedstawili Langnerowi konkretne warunki kapitulacji. Gwarancje dotyczące losu polskich oficerów mogły przekonać dowódcę, że poddanie miasta nie będzie oznaczało represji wobec jego żołnierzy. Szybko okazało się jednak, że sowieckim obietnicom nie można ufać. Wielu oficerów, którzy po kapitulacji Lwowa trafili do sowieckiej niewoli, zostało osadzonych w Starobielsku, a następnie zamordowanych w Charkowie w ramach zbrodni katyńskiej.
Dwa dni po kapitulacji Langner rozmawiał z Siemionem Timoszenką i Nikitą Chruszczowem. Jak później relacjonował, Chruszczow zapewniał go, że Związek Sowiecki dotrzymuje zobowiązań i że oficerowie zostaną wypuszczeni na wolność. Tak się nie stało. Decyzja Langnera okazała się tragicznym błędem w ocenie wiarygodności przeciwnika.
Ma również ważny wymiar propagandowy. 22 września podpisano „Protokół ogłoszenia o przekazaniu miasta Lwowa Armii Czerwonej”. Kluczowe było słowo „przekazanie”. Sowieci mogli mówić o „przekazaniu” Lwowa, zamiast o przejęciu miasta przez armię państwa, które kilka dni wcześniej zaatakowało Polskę. Dawało to możliwość przedstawiania całej operacji jako uporządkowanego aktu, a nie zajęcia polskiego terytorium przez agresora.
Nie należy oczywiście twierdzić, że Langner świadomie chciał dostarczyć Sowietom materiału propagandowego. Jego celem było zakończenie beznadziejnej sytuacji militarnej i ocalenie miasta oraz żołnierzy. Skutki decyzji mogły być jednak zupełnie inne niż jego intencje. Akt „przekazania” Lwowa mógł zostać wykorzystany do tworzenia obrazu, w którym Armia Czerwona nie występowała jako agresor, lecz jako siła przejmująca władzę w sposób uporządkowany i pozornie zgodny z wolą polskiej załogi.
Było to wygodne dla szerszej sowieckiej narracji. Związek Sowiecki przedstawiał swoją agresję jako „wyzwolenie” ziem zamieszkanych przez Ukraińców i Białorusinów. Zamiast mówić o napaści na istniejące państwo polskie, propaganda przedstawiała wkroczenie Armii Czerwonej jako akt historycznej sprawiedliwości. Kapitulacja Lwowa i jego „przekazanie” mogły zostać wpisane w tę narrację. Nie oznaczało to oczywiście żadnego rzeczywistego uznania przez Polskę sowieckich praw do miasta, ale propagandowo było użyteczne.
Co więcej, kapitulacja Lwowa nie mogła już przesądzić o losie terytorium Polski. Ten los został w zasadniczej mierze określony przez działania obu agresorów i ich wcześniejsze porozumienia. 22 września, tego samego dnia, w którym Lwów został „przekazany” Armii Czerwonej, w Brześciu nad Bugiem odbyła się wspólna niemiecko-sowiecka defilada. Był to symboliczny obraz sytuacji: Polska znajdowała się między dwoma najeźdźcami, którzy dokonali podziału jej terytorium. Decyzja Langnera mogła wpłynąć przede wszystkim na sposób zakończenia obrony miasta i los jego obrońców, nie mogła natomiast odwrócić strategicznego wyniku wojny.
Dlatego trzeba rozdzielić ocenę obrońców Lwowa od oceny decyzji ich dowódcy. Żołnierze, którzy przez dziesięć dni odpierali niemieckie ataki, zapisali piękną kartę w historii polskiego oręża. Langner podejmował decyzję w sytuacji, w której nie było dobrego wyjścia.
Jego błąd nie polegał na tym, że nie przewidział zwycięstwa – takiego zwycięstwa w tej sytuacji nie było. Polegał na tym, że w sytuacji bez dobrego rozwiązania uznał jednego z dwóch agresorów za przeciwnika, któremu można zaufać. Chciał ocalić ludzi i miasto, ale błędnie ocenił państwo, któremu powierzył ich los. Uwierzył w gwarancje, których druga strona nie zamierzała respektować, i – jeśli relacja o jego słowach trafnie oddaje jego sposób myślenia – przypisał znaczenie polityczne wspólnocie słowiańskiej, która w rzeczywistości nie miała żadnej mocy powstrzymania sowieckiej polityki.
Nie każda klęska zaczyna się od przegranej bitwy. Czasami zaczyna się od błędnego rozpoznania przeciwnika.Zdjęcia: Wikimedia Commons oraz Stowarzyszenie "Wspólnota i Pamięć"
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz