Historia alternatywna, jeśli jest uprawiana rzetelnie, nie polega na fantazjowaniu „co by było, gdyby”, lecz na analizowaniu realnych możliwości, które istniały w danym momencie dziejowym. Jej największą zaletą jest to, że pozwala lepiej zrozumieć znaczenie konkretnych decyzji, procesów i przypadków historycznych. Dzięki niej łatwiej dostrzec, że historia nie była z góry przesądzona – ani komunizm w Europie Środkowej, ani obecny kształt państw narodowych nie były historyczną koniecznością. Tego rodzaju analiza uczy również pokory wobec prostych narracji politycznych i pokazuje, jak silnie na losy państw wpływają geopolityka, gospodarka, społeczne emocje czy przypadek.
Czy zastanawiali się Państwo jak wyglądałaby Polska po II wojnie światowej, gdyby nie została podporządkowana Związkowi Sowieckiemu?
Prawdopodobnie kroczyłaby drogą części państw Europy Zachodniej i Południowej, choć z własnymi, bardzo charakterystycznymi napięciami wynikającymi z historii II Rzeczypospolitej, struktury społecznej oraz położenia geopolitycznego. W tych warunkach nie byłaby „skazana” na szybki sukces liberalnej demokracji. Polska w 1945 roku była krajem zniszczonym, głęboko spolaryzowanym politycznie i społecznie, z ogromną traumą wojenną oraz doświadczeniem rodzimego autorytaryzmu lat trzydziestych. Dlatego alternatywna historia Polski po 1945 roku byłaby raczej historią stopniowego dojrzewania demokracji niż prostego „powrotu do normalności”.
Najbardziej prawdopodobnym scenariuszem byłoby utrzymanie formalnej ciągłości państwa polskiego z rządem RP na uchodźstwie oraz stopniowe odtwarzanie instytucji parlamentarnych po wojnie. Kluczową rolę odegrałyby środowiska związane z Polskim Państwem Podziemnym, zwłaszcza ludowcy, socjaliści niekomunistyczni i umiarkowana centroprawica. Można przypuszczać, że pierwsze lata powojenne byłyby niezwykle burzliwe. Silne spory o reformę rolną, zakres nacjonalizacji przemysłu, miejsce Kościoła w państwie, ale też napięcia o rozliczenia odpowiedzialności elit piłsudczykowskich za klęskę 1939 roku. To byłby bardzo prawdopodobny obraz pierwszych lat powojennych.
Prawdopodobnie Polska przyjęłaby model demokracji parlamentarnej z bardzo silnym Sejmem, ale jednocześnie z tendencją do chronicznej niestabilności gabinetowej – podobnie jak Francja IV Republiki czy powojenne Włochy. Dziedzictwo rozdrobnienia politycznego II RP nie zniknęłoby po wojnie. Partie chłopskie mogłyby stać się główną siłą polityczną kraju, ponieważ społeczeństwo pozostawało jeszcze długo przede wszystkim agrarne. To właśnie ruch ludowy, bardziej niż elity inteligenckie, mógłby stać się fundamentem polskiej demokratyzacji. Paradoksalnie więc Polska mogłaby być państwem bardziej socjalnym i egalitarnym niż późniejsza III RP, choć bez sowieckiego modelu gospodarki centralnie planowanej.
Warto zauważyć, że brak podporządkowania Moskwie nie oznaczałby braku wpływów autorytarnych. Europa po 1945 roku pełna była państw formalnie demokratycznych, lecz rządzonych przez silne obozy polityczne ograniczające konkurencję i wolność mediów. W Polsce bardzo silna mogłaby być pokusa „demokracji kierowanej” pod hasłem odbudowy państwa i bezpieczeństwa narodowego. Trauma wojny mogłaby sprzyjać akceptacji dla silnej egzekutywy, rozbudowanych służb specjalnych oraz ograniczeń wobec radykalnych ruchów politycznych.
Istotne byłoby również pytanie o stosunek Polski do Zachodu. Jeżeli kraj uniknąłby sowietyzacji, niemal na pewno skorzystałby z planu Marshalla i później przystąpił do NATO. To oznaczałoby szybszą modernizację infrastrukturalną, większy napływ kapitału i prawdopodobnie wcześniejszą urbanizację. Polska mogłaby przejść drogę podobną do Hiszpanii czy Włoch. Od biednego, zniszczonego kraju do średniej potęgi przemysłowej Europy. Jednocześnie jednak pozostałaby państwem granicznym Zachodu, stale żyjącym w cieniu rosyjskiego zagrożenia. Ta geopolityczna niepewność mogłaby wzmacniać narodowy konserwatyzm i nieufność wobec eksperymentów politycznych.
Ciekawym aspektem jest kwestia elit intelektualnych. Polska Ludowa z jednej strony zniszczyła niezależność polityczną, ale z drugiej stworzyła ogromny awans społeczny milionów ludzi ze wsi i małych miast. Bez komunizmu proces ten przebiegałby wolniej. Polska mogłaby być bardziej wolnorynkowa i politycznie pluralistyczna, ale jednocześnie bardziej klasowa i nierówna społecznie. Nie jest więc oczywiste, że alternatywna Polska byłaby automatycznie bardziej sprawiedliwa społecznie.
Prawdopodobnie inaczej wyglądałaby również relacja państwa z Kościołem. W Polsce Ludowej Kościół stał się symbolem oporu wobec narzuconego systemu. W Polsce niesowieckiej jego pozycja byłaby nadal bardzo silna, ale bardziej polityczna niż moralna. Można sobie wyobrazić scenariusz, w którym chrześcijańska demokracja staje się dominującą siłą polityczną na wzór włoski czy niemiecki. Konflikty światopoglądowe zapewne pojawiłyby się wcześniej niż po 1989 roku, szczególnie wraz z modernizacją społeczeństwa i urbanizacją.
Interesujące jest też pytanie o kulturę polityczną. Okres PRL nauczył Polaków pewnej ambiwalencji wobec państwa – formalnego podporządkowania i jednoczesnego obchodzenia systemu. W alternatywnym scenariuszu mogłaby silniej rozwinąć się kultura obywatelska i lokalny samorząd. Ale nie należy idealizować – tradycje klientelizmu, personalizmu i ostrego konfliktu politycznego były obecne w Polsce długo przed komunizmem. Dzisiejsza polaryzacja zapewne miałaby inne źródła, lecz prawdopodobnie również byłaby silna.
Najciekawsze w tej alternatywie jest pytanie o cenę modernizacji. PRL tworzyła system opresyjny, ale jednocześnie brutalnie przyspieszyła industrializację, urbanizację i przebudowę struktury społecznej. Polska bez ZSRS byłaby zapewne bardziej wolna politycznie, ale mogłaby rozwijać się bardziej nierównomiernie i wolniej społecznie. Być może przypominałaby mieszankę włoskiej demokracji, fińskiej ostrożności geopolitycznej i hiszpańskiego konserwatyzmu społecznego.
Nie można też wykluczyć scenariusza bardziej pesymistycznego. Polska mogła stać się państwem permanentnego kryzysu politycznego, z silnymi napięciami między nacjonalistami, socjalistami i konserwatystami. Powojenna Europa nie była miejscem stabilnym, a demokracja liberalna nie była jeszcze oczywistym standardem. Sukces Zachodu po 1945 roku był częściowo efektem wyjątkowej koniunktury gospodarczej i amerykańskiego parasola bezpieczeństwa. Polska musiałaby dopiero nauczyć się stabilnego kompromisu politycznego.
Ostatecznie alternatywna Polska bez dominacji sowieckiej prawdopodobnie byłaby państwem bardziej demokratycznym, bardziej zakorzenionym w Europie Zachodniej i wcześniej rozwiniętym gospodarczo, ale niekoniecznie wolnym od autorytarnych pokus, nierówności i ostrych konfliktów politycznych. Historia rzadko oferuje idealne scenariusze. Bardziej realistyczne jest wyobrażenie Polski jako kraju, który – podobnie jak wiele innych państw Europy – przez dekady stopniowo dochodziłby do dojrzałej demokracji, zamiast otrzymać ją w gotowej formie.
To spojrzenie nie zastępuje klasycznej historii, ale ją uzupełnia –zmusza do głębszego myślenia o przyczynach wydarzeń, o odpowiedzialności politycznej i o tym, jak kruche bywają systemy polityczne, które po latach wydają się „oczywiste”.
Zdjęcia: Wikimedia Commons
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz