Historia złamania Enigmy nie jest historią jednego człowieka ani jednego państwa. Jest rezultatem współpracy polskiego wywiadu wojskowego, oficerów Wojsko Polskie, matematyków, konstruktorów i techników. Zanim Alan Turing i jego współpracownicy rozpoczęli w Bletchley Park wielką operację kryptologiczną, polski wywiad przez kilka lat prowadził własną walkę z niemiecką kryptografią. To w Polsce dokonano pierwszego fundamentalnego przełomu – matematycznie odtworzono strukturę wojskowej Enigmy i stworzono metody pozwalające regularnie odczytywać jej szyfrogramy. Późniejsze osiągnięcia brytyjskie były rozwinięciem tego dorobku, choć nie można ich sprowadzać do prostego kopiowania polskich rozwiązań. Brytyjczycy otrzymali od Polaków niezwykle ważny punkt wyjścia, który następnie rozwinęli w warunkach wojny totalnej, dysponując ogromnymi zasobami ludzkimi i technicznymi.
Początki tej historii sięgają pierwszych lat II Rzeczypospolitej. Odrodzona w 1918 roku Polska znalazła się pomiędzy dwoma potężnymi przeciwnikami: Niemcami i Związkiem Sowieckim. Doświadczenia wojny polsko-bolszewickiej pokazały, jak ogromne znaczenie ma informacja, przechwytywanie komunikacji i znajomość zamiarów przeciwnika. Jednym z najważniejszych elementów systemu bezpieczeństwa państwa stał się Oddział II Sztabu Głównego Wojska Polskiego, czyli „Dwójka”, zajmujący się wywiadem, kontrwywiadem, radiowywiadem i kryptologią. Polscy oficerowie stosunkowo wcześnie zrozumieli, że przyszłość wojny będzie zależała nie tylko od armii i uzbrojenia, ale również od zdolności państwa do zdobywania i analizowania informacji. Dlatego podjęto niezwykle nowoczesną decyzję o połączeniu świata wojskowego z nauką. W 1929 roku, z inicjatywy Biura Szyfrów, zorganizowano w Poznaniu tajny kurs kryptologii dla wybranych studentów matematyki Uniwersytetu Poznańskiego (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu dopiero od 1955). Spośród nich wyłonili się Marian Rejewski, Henryk Zygalski i Jerzy Różycki. Znaczenie tego wyboru trudno przecenić. Państwo poszukiwało rozwiązania problemu wojskowego nie tylko wśród zawodowych szyfrantów, ale także wśród matematyków.
Za organizacją tych prac stali między innymi oficerowie Biura Szyfrów: Gwido Langer, Maksymilian Ciężki i Antoni Palluth, a ważną rolę odegrało także poznańskie środowisko matematyczne skupione wokół profesora Zdzisława Krygowskiego. To połączenie kompetencji było jednym z fundamentów sukcesu. Oficerowie wiedzieli, jaki problem państwo potrzebuje rozwiązać, matematycy potrafili dostrzec jego abstrakcyjną strukturę, a technicy przekładali rozwiązania teoretyczne na praktyczne urządzenia. W 1932 roku Marian Rejewski, korzystając z materiałów wywiadowczych oraz informacji uzyskanych dzięki współpracy z Francuzami, matematycznie odtworzył strukturę wojskowej Enigmy. Pod koniec grudnia tego roku Polacy byli już w stanie odczytać pierwsze niemieckie depesze. Nie znaleziono jednego „klucza” do maszyny. Rejewski zrozumiał zasady jej działania, dzięki czemu można było opracowywać metody ustalania jej codziennych ustawień. Był to przełom o znaczeniu światowym.
W następnych latach Rejewski, Zygalski i Różycki stworzyli cały system metod kryptologicznych. Rejewski opracował cyklometr, a w 1938 roku polską bombę kryptologiczną, czyli urządzenie umożliwiające mechaniczne poszukiwanie właściwych ustawień Enigmy. Henryk Zygalski stworzył system perforowanych arkuszy, znanych jako płachty Zygalskiego, które pozwalały eliminować nieprawidłowe konfiguracje. Jerzy Różycki opracował między innymi metodę zegara, pomagającą ustalać kolejność wirników. Ich praca nie była jednak działaniem trzech samotnych geniuszy. Stało za nimi całe Biuro Szyfrów, radiowywiad, technicy i oficerowie, którzy zapewniali dostęp do materiałów, organizowali pracę i wykorzystywali jej wyniki. Sukces był więc dziełem zespołu, w którym matematyka spotkała się z praktyką wywiadowczą.
Niemcy stworzyli system, który miał dawać poczucie niemal absolutnego bezpieczeństwa dzięki ogromnej liczbie możliwych konfiguracji. Polacy pokazali jednak, że złożoność nie oznacza niepoznawalności. Każdy system stworzony przez człowieka posiada określoną strukturę, a strukturę można próbować zrozumieć. Rejewski nie walczył z Enigmą poprzez przypadkowe sprawdzanie milionów kombinacji. Szukał zależności matematycznych, które kryły się pod pozornym chaosem. Właśnie w tym tkwi jedna z największych lekcji tej historii. Przewagę może dać nie większa liczba środków, lecz właściwy sposób postawienia problemu. Matematyka stała się tutaj nie tylko narzędziem naukowym, ale również narzędziem obrony państwa.
W 1938 roku sytuacja uległa zmianie. Niemcy zwiększyli liczbę wirników używanych w systemie i wprowadzili nowe procedury. Dotychczasowe polskie metody stały się znacznie trudniejsze do zastosowania, a dalsze prowadzenie dekryptażu wymagało większych zasobów technicznych i finansowych. Nie była to porażka polskiej myśli kryptologicznej, lecz granica możliwości państwa, które nie mogło konkurować z Niemcami pod względem potencjału przemysłowego. W tej sytuacji polski wywiad podjął decyzję o ogromnym znaczeniu. W lipcu 1939 roku, podczas tajnego spotkania w Lesie Kabackim pod Warszawą, przedstawiciele Polski przekazali Francuzom i Brytyjczykom wyniki kilkuletnich prac nad Enigmą. Sojusznicy otrzymali wiedzę o konstrukcji maszyny, polskich metodach oraz rozwiązaniach technicznych, w tym informacje dotyczące bomby kryptologicznej i płacht Zygalskiego. Polska przekazała nie ogólną wiadomość, że Enigmę można złamać, lecz konkretny dorobek, którego zdobycie zajęło jej kryptologom wiele lat kosztem pracy naukowej…
Kilka tygodni później rozpoczęła się wojna, ale polska wiedza kryptologiczna nie została zniszczona wraz z upadkiem państwa. Rejewski, Zygalski i Różycki przedostali się przez Rumunię do Francji, gdzie kontynuowali pracę we współpracy z aliantami. Po upadku Francji działalność ta była kontynuowana w warunkach konspiracyjnych. Jerzy Różycki zginął tragicznie w 1942 roku w katastrofie statku na Morzu Śródziemnym. Rejewski i Zygalski dotarli później do Wielkiej Brytanii. Rejewski, mimo fundamentalnego wkładu w przedwojenne rozpracowanie Enigmy, nie został dopuszczony do głównego nurtu prac nad Enigmą w Bletchley Park. Pracował dla Sztabu Naczelnego Wodza, podczas gdy brytyjski program kryptologiczny rozwijał się własnym torem.
Polskie osiągnięcia były dla Brytyjczyków fundamentalnym punktem wyjścia. Otrzymali wiedzę o konstrukcji wojskowej Enigmy oraz konkretne metody jej analizy, a polska bomba kryptologiczna stała się podstawą koncepcji rozwijanej później przez Brytyjczyków. Alan Turing opracował jednak własne metody, wykorzystujące między innymi specyfikę niemieckich procedur, a Gordon Welchman wprowadził istotne udoskonalenia do konstrukcji brytyjskiej bomby. Bletchley Park stworzyło następnie ogromny, przemysłowy system dekryptażu, wykorzystujący tysiące ludzi, rozbudowany radiowywiad i wielkie zaplecze techniczne. Brytyjczycy nie zaczynali od zera, ale też nie ograniczyli się do odtworzenia polskich rozwiązań. Rozwinęli polski przełom w system dostosowany do warunków wojny i niemieckich zmian w szyfrowaniu.
Różnica pomiędzy polskim Biurem Szyfrów a Bletchley Park była przede wszystkim różnicą skali. Polska przed wojną stworzyła elitarny, niezwykle skuteczny zespół działający przy ograniczonych możliwościach materialnych. Wielka Brytania podczas wojny mogła przekształcić kryptologię w ogromne przedsięwzięcie państwowe. Bletchley Park połączyło matematyków, kryptologów, lingwistów, inżynierów i operatorów z rozbudowanym systemem nasłuchu radiowego. To pozwoliło przekształcić polski przełom w trwały mechanizm zdobywania informacji o niemieckich działaniach. Właściwe ujęcie tej historii nie powinno więc polegać na pytaniu, „kto bardziej zasłużył”, lecz na dostrzeżeniu ciągłości wiedzy. Polacy dokonali pierwszego przełomu, Francuzi odegrali ważną rolę w pozyskiwaniu informacji, a Brytyjczycy rozwinęli tę wiedzę na niespotykaną wcześniej skalę. Bez polskiego wkładu sytuacja brytyjskich kryptologów w 1939 roku byłaby znacznie trudniejsza. Bez późniejszej brytyjskiej pracy polski przełom nie zostałby natomiast wykorzystany w tak ogromnym zakresie.
Po wojnie losy bohaterów tej historii były szczególnie gorzkie. Marian Rejewski wrócił do Polski i przez wiele lat żył z dala od należnego rozgłosu. Henryk Zygalski pozostał w Wielkiej Brytanii i pracował jako nauczyciel matematyki. Jerzy Różycki nie doczekał końca wojny. Przez dziesięciolecia prawdziwy zakres polskiego wkładu pozostawał mało znany. Dopiero późniejsze badania historyczne przywróciły właściwe miejsce polskim kryptologom. W 2002 roku w Bletchley Park odsłonięto tablicę upamiętniającą Rejewskiego, Różyckiego i Zygalskiego jako matematyków polskiego wywiadu, których praca pomogła kryptologom Bletchley Park i przyczyniła się do zwycięstwa aliantów.
W świecie, w którym zwycięstwo często przypisuje się temu, kto znajduje się na końcu łańcucha wydarzeń, łatwo zapomnieć o tych, którzy wykonali pierwszy, najtrudniejszy krok. Dlatego pamiętajmy. Zdjęcia: Wikimedia Commons
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz