Kożuchów i Kożuchowscy

Cykl "następne 620" Kożuchów i Kożuchowscy. Wielkie początki małej wsi. Część 5 Pierwotne nadanie rycerskie, jego uszczuplenie i podział na cztery główne części 

Pierwotne nadanie rycerskie zwane Kożuchowo, czyli Kożuchów nie było początkowo tylko tą znajdującą się kilkanaście kilometrów na pd.-wsch. od Sokołowa Podlaskiego wsią i przynależnymi do niej dziś polami. Było znacznie większe, a jego obszar obejmował również tereny współczesnych wsi Kożuchówek, Zawady i Włodki i mógł mieć nawet 50 włók. Pierwsi Kożuchowscy najprawdopodobniej przybyli do nas z sąsiedniego Mazowsza, co zdaję się w jakieś mierze potwierdzać ich domniemany herb szlachecki zwany Pierzchałą vel Rochem i na pewno siedzieli już w Kożuchowie u samych początków XV w., a może nawet i wcześniej. Chociaż przyjęło się twierdzić iż są z Mazowsza, względnie może Kujaw, to może być pochopny wniosek i pójście trochę na łatwiznę? Współcześnie w Polsce jest dwie miejscowości Kożuchów. Nasz i Kożuchów, miasto na Dolnym Śląsku, w dawnych granicach "wielkiego" Księstwa Głogowskiego. Ten drugi Kożuchów znajduje się dokładnie pomiędzy Głogowem a Zieloną Górą, w pobliżu Nowej Soli. Co ma piernik do wiatraka zapytacie i co my tu pleciemy trzy po trzy?! Ano może wcale tak nie pleciemy. Wiadomym jest, że rycerstwo z tamtych terenów w XIV w. przeniknęło po zawirowaniach politycznych na teren Wielkopolski. Jeszcze u schyłku rządów Kazimierza Wielkiego zajęty został przez jego wojska okręg Wschowy i wielu możnych i rycerzy z tamtych stron poddało się jego władzy. A co to ma do rzeczy? A wbrew pozorom może mieć, bo to już niedaleko Sepna, a z Sepna przecież pochodził pierwszy znany właściciel Sokołowa i sektetarz wielkiego księcia Witolda  - Mikołaj Sepeński h. Nowina (ten co to Sokołów lokował na prawach miejskich w 1424), a pierwsi Kożuchowscy mogli przybyć do nas właśnie "z nim" upraszczając cały ten wywód, bo dlaczego by i nie? Tyle, że nasza hipoteza ma słabą stronę, czyli nie ma poparcia w zachowanych źródłach historycznych, lub o nich nie wiemy. Wracając na Ziemię i aspektu w tej materii pochodzenia Kożuchowskich przyjętego, czyli mazowieckich korzeni i jako Pierzchalitów, to najbliższe nam Pierzchały znajdują się przecież tuż za Liwcem po mazowieckiej stronie i coś tam Kożuchowscy nawet kupowali w XV w. Zresztą miejscowości o nazwie Pierzchały jest więcej. Gdzie? Poszukajcie sami. 

Nasi Kożuchowscy przyczynili się do erygowania w swoich dobrach parafii rzymsko - katolickiej tj. w Kożuchówku, zbudowali tu pierwszy drewniany kościół i uposażyli nadając część swojego majatku. Stało się to już przed rokiem 1419 i była to druga po Sokołowie parafia (1415). Może tym fundatorem był rycerz Wawrzyniec, bo św. Wawrzyniec to przecież jeden z patronów tej świątyni i ma swój ...wiekowy, Mały Odpust, a fundator dzięki temu chciał upamiętnić też swoje imię? A może nie było żadnego rycerza Wawrzyńca  Kożuchowskiego? Nie wiemy. Wiemy za to dzięki zachowanym dokumentom źródłowym o przynajmniej dwóch innych dziedzicach Kożuchowa pod Sokołowem tj. Jakubie z Kożuchowa, który żył bardzo długo jak na ówczesne standarty czyli chyba ponad 80 lat! Zmarł po 1477 r. Ów Jakub zapisany został jako świadek fundacji sąsiedniej parafii w Wyrozębach Podawcach  (1438), potem jeszcze w 1458, oraz 1474 i 1477. Synami zaś Jakuba byli Adam i noszący po ojcu imię Jakub (junior) Kożuchowscy.  Drugi z tych najwcześniejszych Kożuchowskich to Stanisław (może brat Jakuba seniora?) Ów Stanisław zmarł gdzieś około połowy XV w. i miał aż czterech synów, z których Budek i Świętosław są znani z 1452 r., kiedy godzili braci Wężów z sąsiedniej parafii w Rozbitym Kamieniu. Zaś wszyscy czterej tj. jeszcze ich dwaj bracia Mikołaj i Maciej występują wspólnie w 1465 r. Na Kożuchowie przed 1469 r., na jakieś części dziedziczył też Jan "Żyłka" z synem Wojciechem, czy aby to nie jacyś bliscy krewni rodziny używającej przezwy Żyłak z Suchożebrów, z której pochodził Mikołaj nabywca w 1489 r. części Bielan  (zwanych do dziś Bielany Żyłaki) od Jarosława Bielińskiego? Wydaję się to być prawdopodobne. 

W 2 poł. XV w. na dobrach kożuchowskich dziedziczyli zatem potomkowie tych trzech o których mowa wyżej. Szczególnie mocno rozrodzeni byli ci od Stanisława i chociaż Budek miał dwie córki, które wydał za mąż korzystnie: Dorotę za Krasnodębskiego, a Annę za Lisieckiego,  to już Świętosław miał dwóch synów: Stanisława i Andrzeja (1474 - 1479), Mikołaj trzech: Jerzego, Piotra i Pawła (1474 - 1481), ostatni zaś Maciej aż czterech: Jakuba, Michała, Piotra i Wojciecha (1476 - 1477). Wszyscy oni dzielili pomiędzy siebie stare nadanie rycerskie Kożuchów już nieco uszczuplone uposażeniem w ziemie parafii w Kożuchówku i to praktycznie na prawie samym początku, czyli grunta położone w Kożuchowie... dzielili też Zawady (wzmianka z 1474, gdzie podano tu Stanisława Kożuchowskiego) i Włodki  (też 1474, a główny właściciel szlachcic zwany Włodkiem z Kożuchowa). Część z licznie rozrodzonych Kożuchowskich rozpoczęła opuszczanie starego gniazda już wtedy. Apropo Kożuchowskich to przyjmuje się, iż to właśnie od nich idą Zawadzccy i Włodkowie, którzy przybrali osobne nazwiska od tych wsi w kolejnym stuleciu, czyli XVI. Ciekawe wydaje się zaistnienie w Dobrach Kożuchów nazw Zawady, co zdają się wskazywać na przebiegający tędy ważny szlak komunikacyjno - handlowy łączący Polskę z Rusią na linii zachód - wschód już we wczesnym średniowieczu, co zdaję się potwierdzać wybudowanie tu grodu obronnego pod Włodkami i niejako nazwa "od włodarza", czyli zarządzającego nim? A nie od Włodzimierza? To też aspekt możliwy. Zresztą nawet stara, polna dziś droga łącząca bezpośrednio kiedyś Kożuchów z Zawadami ma coś z tym wszystkim wspólnego, a przynajmniej jej cześć, którą jeszcze do niedawna nazywano diabelską, nawiedzoną, czy też straszną i nie bez powodu przecież. Ale o tym i innych ciekawostkach w jednym z kolejnych odcinków będzie, jak też więcej o początkach samej parafii w Kożuchówku, to tak dla zachowania równowagi pomiędzy złem a dobrem. 

Semper Iuncti w podróży 

(zespół prowadzący cykl) 

Foto 

Ewa K. Skarżyńska 

Patrycja D. Kosieradzka 

Tekst 

Dariusz M. Kosieradzki