Jeden z ciekawszych obrazów totalitarnego Związku Sowieckiego w polskiej literaturze zawiera twórczość Stanisława Ignacego Witkiewicza. Witkacy ZSRS przedstawiał nie tylko jako państwo wrogie II Rzeczypospolitej, ale przede wszystkim symbol przełomu cywilizacyjnego prowadzącego do zaniku indywidualizmu, wolności i kultury metafizycznej. Jego poglądy nie wynikały wyłącznie z teorii. Autor osobiście przeżył rewolucję rosyjską 1917 roku, służąc wcześniej jako oficer armii carskiej. Obserwował rozpad dawnego świata, narodziny bolszewizmu oraz brutalność wojny domowej. Doświadczenia te przekonały go, że Europa wkracza w epokę społeczeństw masowych, w których jednostka zostanie podporządkowana ideologii i państwu.
Witkacy był przedstawicielem katastrofizmu. Uważał, że rozwój techniki, biurokracji i ruchów masowych prowadzi do stopniowego zaniku „uczuć metafizycznych”, czyli zdolności człowieka do przeżywania tajemnicy istnienia. Religia, sztuka i filozofia miały zostać zastąpione przez dążenie do wygody, bezpieczeństwa i społecznej organizacji. W jego wizji komunizm był najbardziej radykalnym wyrazem tego procesu. Dlatego ZSRS jawił się jako laboratorium przyszłości, w którym powstaje nowy typ człowieka – pozbawiony indywidualności, podporządkowany zbiorowości i odcięty od duchowego wymiaru życia.
Najpełniejszym wyrazem tych obaw jest powieść „Nienasycenie”. Akcja rozgrywa się w przyszłości, w świecie pogrążonym w kryzysie moralnym i politycznym. Główny bohater, Genezyp Kapen, obserwuje rozpad tradycyjnych wartości i stopniową utratę zdolności samodzielnego myślenia przez społeczeństwo. Kulminacją wydarzeń jest najazd wojsk azjatyckich dowodzonych przez Murti Binga, który doprowadza do upadku Polski.
Szczególnie ważny jest motyw „pigułek Murti Binga” – środka pozbawiającego ludzi niepokoju, wątpliwości i potrzeby samodzielnego myślenia. Symbolizuje działanie ideologii totalitarnej, która nie musi zniewalać wyłącznie przemocą, lecz także poprzez psychologiczne podporządkowanie jednostek. Wizja ta okazała się niezwykle trafna w świetle późniejszych doświadczeń XX wieku – propagandy, kultu jednostki, indoktrynacji i kontroli społeczeństw przez systemy totalitarne.
Historyczny kontekst tej powieści jest szczególnie interesujący. „Nienasycenie” ukazało się w 1930 roku, a więc jeszcze przed Wielkim Terrorem w ZSRS, przed masowymi czystkami stalinowskimi i przed wybuchem II wojny światowej. Mimo to Witkacy przewidział wiele mechanizmów charakterystycznych dla państw totalitarnych – podporządkowanie kultury polityce, masową manipulację, likwidację niezależnego myślenia oraz dominację ideologii nad jednostką. W jego interpretacji komunizm nie był jedynie rosyjskim zjawiskiem, lecz zapowiedzią szerszego kryzysu nowoczesnej cywilizacji.
Znaczenie tych poglądów ujawnia się również w biografii autora. We wrześniu 1939 roku, po agresji Niemiec na Polskę, Witkacy wraz z Czesławą Oknińską uciekł na wschód. Decydujący moment nastąpił 17 września, gdy do Polski wkroczyła Armia Czerwona. Dla człowieka, który pamiętał rewolucję bolszewicką i przez całe życie ostrzegał przed zwycięstwem totalitaryzmu, był to symboliczny koniec świata, którego bronił. Następnego dnia, 18 września 1939 roku, w Jeziorach na Polesiu popełnił samobójstwo. Wielu badaczy interpretuje ten czyn jako dramatyczną konsekwencję jego katastroficznej wizji historii – Witkacy uznał, że rzeczywistość, przed którą przestrzegał w swoich dziełach, właśnie staje się faktem.
W tym kontekście twórczość Witkacego nabiera wymiaru profetycznego. ZSRS nie jest w niej wyłącznie państwem komunistycznym, lecz symbolem narodzin świata totalnego, w którym człowiek traci wolność, osobowość i zdolność metafizycznego przeżywania rzeczywistości. Los autora, który odebrał sobie życie dzień po wkroczeniu Armii Czerwonej do Polski, sprawił, że jego biografia stała się tragicznym dopełnieniem idei obecnych w „Nienasyceniu” i innych utworach. Historia XX wieku – stalinizm, system łagrów, masowa propaganda i podporządkowanie kultury państwu – nadała jego diagnozom wymiar niezwykle przenikliwego ostrzeżenia przed skutkami totalitaryzmu.
Zdjęcia: Wikimedia Commons
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz